«Έχω ακλόνητη πεποίθηση ότι η Ελλάδα θα θριαμβεύσει…». Η φράση αυτή, αποδιδόμενη στον Αλεξάντρ Πούσκιν, δεν είναι απλώς μια ρομαντική έξαρση· είναι το στίγμα ενός ποιητή που έζησε με πάθος την εποχή του και στάθηκε με θερμή συμπάθεια στο πλευρό της Ελληνικής Επανάστασης. Ο Πούσκιν, ο οποίος θεωρείται ο θεμελιωτής της σύγχρονης ρωσικής λογοτεχνίας, δεν υπήρξε μόνο τεχνίτης του λόγου. Υπήρξε ένα ανήσυχο, φιλελεύθερο πνεύμα, με δεσμούς με τη Φιλική Εταιρεία, με τεκτονική δράση, με μονομαχίες τιμής, αλλά και με βαθιά αγάπη για την ελληνική γλώσσα και τον αρχαίο ελληνικό κόσμο.
Η πρώιμη διαμόρφωση: διαφωτισμός και πρώτη ρήξη με την εξουσία
- Γεννημένος στη Μόσχα το 1799, ο Πούσκιν φοίτησε στο Αυτοκρατορικό Λύκειο του Τσάρσκογε Σελό, όπου «διαποτίστηκε από τις ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού».
- Από νωρίς έγραψε ρομαντικά ποιήματα, στα ρωσικά και στα γαλλικά, και ξεκίνησε το μεγάλο ποίημα «Ρουσλάν και Λουντμίλα».
- Διορίστηκε στο υπουργείο Εξωτερικών, όμως τα φιλελεύθερα ποιήματα πολιτικού περιεχομένου τον έφεραν σε ρήξη με το καθεστώς. Το 1820 τιμωρήθηκε με «δυσμενή μετάθεση». Ενώ αρχικά προοριζόταν για Σιβηρία, χάρη στην παρέμβαση του πνευματικού κόσμου –και του Καποδίστρια– στάλθηκε για χρόνια στη Νότια Ρωσία (Αικατερίνοσλαβ, Κισινιόφ, Οδησσό).
Νότια εξορία: εργαστήριο αριστουργημάτων και εστία ελληνικής έμπνευσης
- Στην απομάκρυνσή του από την πρωτεύουσα γεννήθηκαν τα μεγάλα έργα. Εκεί ξεκίνησε ο «Ευγένιος Ονιέγκιν» (μυθιστόρημα σε στίχους που αργότερα έγινε όπερα) και μια τραγωδία «βασισμένη σε πραγματικό ιστορικό πρόσωπο», της οποίας «η κυκλοφορία ήταν απαγορευμένη μέχρι το 1866».
- Παράλληλα, «γνωρίστηκε με σημαντικές προσωπικότητες του παρευξείνιου ελληνισμού» και ήρθε σε επαφή με τη Φιλική Εταιρεία.
Τεκτονισμός και μυστικά δίκτυα
- Ο ίδιος ο Πούσκιν ομολογεί την τεκτονική του ιδιότητα: «Ήμουνα τέκτων στη Στοά του Κισινιόφ, δηλαδή σ’ εκείνην εξαιτίας της οποίας διαλύθηκαν όλες οι στοές στη Ρωσία». Η αναφορά του στη Στοά “Οβ��διος” στο Κισινιόφ δείχνει την ένταξή του σε κύκλους όπου ιδέες ελευθερίας και αυτοδιάθεσης συναντούσαν πρακτικές δικτύωσης και δράσης.
Ο Πούσκιν και η Ελληνική Επανάσταση: από την έμπνευση στη συμμετοχή της καρδιάς
- Παρά την επίσημη εχθρότητα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας απέναντι στους επαναστατημένους, η έκρηξη του Αγώνα στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες τον ενθουσίασε. Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης γίνεται πρόσωπο-σύμβολο στα γραπτά του.
- Στο ποίημα «Πόλεμος» γράφει: «Πόλεμος! Ήρθε επιτέλους ο ξεσηκωμός. Της τιμής τα λάβαρα ανεμίζουν. Αίματα βλέπω στο γλέντι της εκδικήσεως. Και οι σφαίρες με το θάνατο τριγύρω μου σφυρίζουν».
- Σε επιστολή των αρχών Μαρτίου 1821 σημειώνει: «Η Ελλάδα επαναστάτησε και ανακήρυξε την ελευθερία της… Μια είναι η σκέψη όλων, η Ανεξαρτησία της αρχαίας πατρίδας. Όλοι μιλούν για τον Λεωνίδα και τον Θεμιστοκλή».
- Για τον Υψηλάντη γράφει: «Το πρώτο βήμα του Αλέξανδρου Υψηλάντη είναι έξοχο και λαμπερό… Νεκρός ή νικητής –από τώρα ανήκει στην Ιστορία–, εικοσιοχτάχρονος και μονόχειρ. Τύχη ζηλευτή!». Κι αλλού, «[…] και ο μονόχειρ πρίγκιψ απ’ το Κισινιόφ για τον Μοριά τα σχέδιά του ανοίγει».
- Στην αλληλογραφία του υπάρχουν υπαινιγμοί ότι «επιθυμούσε να καταταγεί … για να πολεμήσει στο πλευρό των Υψηλάντηδων». Επικοινωνούσε με πρίγκιπες και κύκλους του Αγώνα για την έκβαση των επιχειρήσεων.
- Παρότι ακολούθησαν αποτυχίες που τον απογοήτευσαν, δεν έχασε την πίστη του: «Εγέρθητι, ω Ελλάς, εγέρθητι…» (1829). Σημειώνεται πως «δεν ήταν ο μόνος Ρώσος ποιητής υπέρ της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά ήταν ο πιο διάσημος».
Η ελληνική και η ρωσική γλώσσα: μια δημιουργική συγγένεια
- Σπάνια συναντά κανείς τόσο θερμή και διαυγή μαρτυρία για τη γλωσσική σχέση δύο λαών. Ο Πούσκιν γράφει: «Ως λεξιλογική ύλη, η σλαβο-ρωσική γλώσσα κατέχει την αδιαμφισβήτητη ανωτερότητα… Τον 11ο αιώνα η αρχαία ελληνική γλώσσα τής άνοιξε ξαφνικά το λεξιλόγιό της… την υιοθέτησε, απαλλάσσοντάς την… από την αργή διαδικασία τελειοποίησης».
- Δεν είναι μόνο το θαυμασμό του για την αρμονία και τη γραμματική της ελληνικής. Είναι και το πώς αντιλαμβάνεται το πολιτισμικό χρέος που γεννά γλωσσική επιρροή: ως θεμέλιο και όχι ως βάρος.
Ανάμεσα σε σαλόνια και εξορίες: η ζωή ως θύελλα
- Στο Κισινιόφ και αλλού, ο ποιητής έζησε έντονα: «γυναίκες, ποτά και χαρτοπαιξία», αλλά και μονομαχίες. Η υποκλοπή της αλληλογραφίας του –που μαρτυρούσε το ανυπότακτο, φιλελεύθερο πνεύμα του– οδήγησε σε νέα «εξορία» στα οικογενειακά κτήματα στο Πσκοφ.
- Αργότερα, η φήμη του εκτοξεύεται. Το 1831 παντρεύεται τη γυναίκα με την οποία είχε «χρόνια σκανδαλώδη δεσμό» και μετακομίζει στην Αγία Πετρούπολη. Αποκτούν τέσσερα παιδιά· εκείνος εργάζεται ξανά στο Δημόσιο και συνεχίζει την πυκνή ποιητική παραγωγή.
Η τελευταία μονομαχία και το τέλος ενός μύθου
- Οι κακόβουλες φήμες για τη σύζυγό του και τον Γάλλο αξιωματικό Georges d’Anthès κατέληξαν σε μονομαχία τιμής στις 27 Ιανουαρίου 1837. Ο Πούσκιν τραυματίζεται σοβαρά στην κοιλιά· δύο ημέρες αργότερα, στις 29 Ιανουαρίου (10 Φεβρουαρίου με το Γρηγοριανό ημερολόγιο), πεθαίνει στα 37 του.
- Ένας βίος λαμπρός και θυελλώδης, που όμως δεν έσβησε την επίδρασή του: το έργο και η στάση του έγιναν πυξίδα για γενιές Ρώσων λογοτεχνών και σημείο αναφοράς για όσους είδαν στη λογοτεχνία όχι μόνο αισθητική, αλλά και ηθική και πολιτική θέση.
Γιατί ο Πούσκιν παραμένει επίκαιρος
- Επειδή τοποθετεί τη γλώσσα και τον πολιτισμό στον πυρήνα της ελευθερίας. Η σχέση του με την ελληνική γλώσσα δεν είναι ρητορική. Είναι πρόταση για το πώς οι παραδόσεις συνομιλούν και παράγουν κάτι νέο.
- Επειδή ενώνει τη ρομαντική φλόγα με τη δημόσια στάση. Από τα σαλόνια έως την εξορία, από τα ποιήματα έως την πολιτική ποίηση, ο Πούσκιν δείχνει πώς ένα έργο μπορεί να γίνει παρέμβαση.
- Επειδή το παράδειγμά του μιλά για την αξία των δικτύων ιδεών (όπως οι στοές και οι φιλελληνικοί κύκλοι) στην επέκταση της ελευθερίας πέρα από σύνορα.
- Επειδή ως «��μνητής της Ελληνικής Επανάστασης» ανέδειξε ότι ο αγώνας ενός λαού μπορεί να γίνει ποιητική και ηθική υπόθεση ενός άλλου.
Κύρια σημεία – με μια ματιά
- Ποιητής της ελευθερίας: Ο Πούσκιν συνδύασε το αισθητικό με το πολιτικό, γράφοντας φιλελεύθερα ποιήματα και πληρώνοντας το τίμημα.
- Ελληνική έμπνευση: Η Ελληνική Επανάσταση και ο Αλέξανδρος Υψηλάντης έγιναν ισχυρά σύμβολα στα γραπτά του. «Εγέρθητι, ω Ελλάς, εγέρθητι…».
- Γλώσσα και ταυτότητα: Ο θαυμασμός του για την ελληνική γλώσσα και η άποψή του για την σλαβο-ρωσική αποτυπώνουν ένα πρότυπο πολιτισμικού διαλόγου.
- Τεκτονισμός και δίκτυα: Η συμμετοχή του στη Στοά «Οβίδιος» στο Κισινιόφ εξηγεί τους υπόγειους δεσμούς ανάμεσα σε πνευματικούς κύκλους και πολιτικές ιδέες.
- Μονομαχίες τιμής: Η ένταση του ιδιωτικού βίου του και η τελευταία μονομαχία με τον Georges d’Anthès συνθέτουν τον μύθο ενός ποιητή που έζησε και πέθανε με πάθος.
Ένα τελευταίο βλέμμα Ο Πούσκιν δεν ήταν ένας απλός παρατηρητής της ιστορίας. Ήταν συμμέτοχος, με τον τρόπο που μόνο η μεγάλη λογοτεχνία μπορεί να είναι: δίνοντας φωνή στους πόθους, τις αυταπάτες και τις νίκες της εποχής του. Στην περίπτωση της Ελλάδας, δεν αρκέστηκε να θαυμάσει. Έγραψε, παρότρυνε, πίστεψε. Κι αυτή η πίστη –στην αυτοδιάθεση, στη γλωσσική κληρονομιά, στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια– είναι που κάνει το έργο του διαρκώς επίκαιρο.
CTA: Γνωρίζατε αυτές τις πτυχές της σχέσης του Πούσκιν με την Ελληνική Επανάσταση και την ελληνική γλώσσα; Ποια στοιχείο σας έκανε μεγαλύτερη εντύπωση; Αν βρήκατε το κείμενο ενδιαφέρον, μοιραστείτε το με φίλους. Περιηγηθείτε στο site μας και ανακαλύψτε ακόμη περισσότερα σχετικά άρθρα για την ιστορία, τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό.