Αν ψάχνεις τον πιο γοητευτικό και ταυτόχρονα επικίνδυνο άντρα της κλασικής Αθήνας, τον βρήκες. Ο Αλκιβιάδης ήταν όλα μαζί: αριστοκράτης, στρατηγός, ομιλητής, εραστής της περιπέτειας – και βέβαια μεγαλοπρεπής και αδίστακτος οπορτουνιστής. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Αριστοφάνης έβαλε τον Διόνυσο να λέει πως «οι Έλληνες τον λαχταρούν, τον μισούν, αλλά τον χρειάζονται». Πώς γίνεται ένας άνθρωπος να είναι ταυτόχρονα ο ήρωας και ο εχθρός της πόλης του; Ας το δούμε σαν ιστορία… αλλά και σαν μάθημα για τη δύναμη (και τον κίνδυνο) του χαρίσματος.
Πρώτα χρόνια: το παιδί–θαύμα που δεν υπάκουε σε κανέναν Γεννημένος γύρω στο 450 π.Χ. σε κορυφαίο αθηναϊκό γένος (Αλκμεωνίδες από τη μεριά της μητέρας, απόγονοι του Αίαντα από τη μεριά του πατέρα), ο Αλκιβιάδης μεγαλώνει στο σπίτι του Περικλή. Η Σπαρτιάτισσα τροφός και ο Θραξ παιδαγωγός του έδωσαν μια παιδεία λίγο… εκτός κανόνα. Από μικρός έσπαγε κανόνες: θυμήσου την ιστορία με τα αστραγάλια στο δρόμο, όπου ξάπλωσε μπροστά σε άμαξα για να μη χαλάσει η ζαριά. Στην πάλη δάγκωσε αντίπαλο («όχι σαν γυναίκα, σαν λιοντάρι!» είπε), στη μουσική αρνήθηκε να μάθει αυλό γιατί «παραμορφώνει το πρόσωπο» – και η αθηναϊκή ελίτ τον μιμήθηκε. Ένας έφηβος που έδειχνε ήδη πως θα κάνει τα πράγματα όπως εκείνος θέλει.
Ο Σωκράτης και ο νεαρός λέων Στην εφηβεία του μπαίνει στη δίνη των παιδαγωγικών ερώτων της εποχής και γνωρίζει τον Σωκράτη. Στην Ποτίδαια (432 π.Χ.) ο Σωκράτης του σώζει τη ζωή, αργότερα (στη Βοιωτία) ο Αλκιβιάδης τον ανταποδίδει. Είναι ένα δίδυμο που γοητεύει τους αρχαίους: ο φιλόσοφος που βλέπει στον μαθητή του τεράστιο δυναμικό – για καλό ή για τυραννία. Ο Αλκιβιάδης, πάντως, δεν δαμάζεται.
Άνοδος στην Αθήνα: δικαστήρια, άλογα και πολιτική Μετά τον λοιμό και τον θάνατο του Περικλή, ο Αλκιβιάδης ξεχωρίζει στα δικαστήρια: παρά ένα ελαφρύ λαλισμό (δυσκολία στο «ρ»), μιλά με γοητεία και παύσεις που μοιάζουν στοχαστικές. Λατρεύει τα άλογα, μπαίνει στο ιππικό, και υπηρετεί σε αποστολές όπως η αναθεώρηση των φόρων–συμμάχων, όπου δείχνει διοικητική ικανότητα. Στο μεταξύ, ο Κλέων σπρώχνει την επιθετική γραμμή στον πόλεμο, ο Νικίας την ειρήνη. Ο Αλκιβιάδης κλίνει προς το ρίσκο: συνάπτει συμμαχίες (Άργος), κάνει επιδρομές, και το 419–416 π.Χ. εκλέγεται στρατηγός – ο νεότερος στη θέση του. Στη Μήλο (416 π.Χ.) οι Αθηναίοι σφάζουν τους άνδρες και δουλώνουν γυναίκες και παιδιά: το ρεαλπολιτίκ της εποχής στο πιο ωμό του.
Η «Σικελική Εκστρατεία» και το σκάνδαλο που τα τίναξε όλα Το 415 π.Χ., με δύο πόλεις της Σικελίας να ζητούν βοήθεια κατά των Συρακουσών, ο Αλκιβιάδης σπρώχνει για μεγάλη εκστρατεία. Λίγο πριν αποπλεύσουν, κάποιος βανδαλίζει τους Ερμές (ιερά αγάλματα–ορόσημα) και (λέγεται ότι) ο Αλκιβιάδης παρωδεί τα Ελευσίνια Μυστήρια σε συμπόσιο. Η πόλη παγώνει. Ο ίδιος ζητά άμεση δίκη πριν φύγει – οι αντίπαλοι τον στέλνουν πρώτα εκστρατεία για να τον καλέσουν πίσω μετά. Στη Θούρι το σκάει και… εξαφανίζεται.
Στη Σπάρτη: από Αθηναίος σε… Λάκων Ξαφνικά εμφανίζεται στη Σπάρτη, αγέρωχος και… σπαρτιατικός μέχρι το κόκαλο. Εκεί προτείνει δύο κινήσεις–ματ: να βοηθήσουν τις Συρακούσες και να οχυρώσουν τη Δεκέλεια πάνω από την Αθήνα. Και οι δύο ιδέες χτυπούν στην καρδιά της αθηναϊκής ισχύος: η εκστρατεία στη Σικελία καταστρέφεται, και η Δεκέλεια στραγγίζει την Αττική – ακόμη και 20.000 δούλοι από τα Λαύρια δραπετεύουν, βουλιάζοντας τα οικονομικά της πόλης. Φήμες λένε ότι σχέτιση με τη σπαρτιάτισσα βασίλισσα τον κάνει να ψάχνει γρήγορα διέξοδο.
Στους Πέρσες: ο άνθρωπος–χαμαιλέων Περνά στους Πέρσες, γοητεύει τον Τισσαφέρνη και προτείνει μια «ισορροπία δυνάμεων»: να χρηματοδοτούν πότε τον έναν, πότε τον άλλον ώστε οι Έλληνες να αλληλοαποδυναμώνονται. Παράλληλα κλείνει το μάτι στους Αθηναίους της Σάμου: «θα σας φέρω περσικό χρήμα αν αναστείλετε τη δημοκρατία» (και όντως στην Αθήνα εγκαθίσταται η Ολιγαρχία των 400). Στο παρά πέντε, οι όροι των Περσών γίνονται υπερβολικοί (ουσιαστικά να ελέγχουν όλο το Αιγαίο), η συμφωνία τινάζεται και ο Αλκιβιάδης μένει ξεκρέμαστος. Οι δημοκρατικοί στη Σάμο τον αμνηστεύουν μόνοι τους και τον κάνουν στρατηγό.
Η μεγάλη επιστροφή και η ύβρις της τύχης Από το 411 έως το 407 π.Χ. κερδίζει διαδοχικές ναυμαχίες στον Ελλήσποντο (Κύζικος, Χρυσόπολις, Βυζάντιο), στέλνει λάφυρα στην Αθήνα και η δημοκρατία αποκαθίσταται. Το 407 π.Χ. μπαίνει θριαμβευτής στον Πειραιά, ο δῆμος τον κάνει Στρατηγό Αυτοκράτορα, και – ειρωνεία της ιστορίας – του αναθέτει να ηγηθεί της πομπής των Ελευσινίων Μυστηρίων. Ποιος να το έλεγε, έτσι;
Η γκάφα στη Νότιομ και η τελική πτώση Μόλις έναν χρόνο μετά, το 406 π.Χ., αφήνει τον Αντίοχο να επιτηρεί τον Λύσανδρο στην Έφεσο με ρητή εντολή «μην πολεμήσεις». Ο Αντίοχος παρασύρεται, επιτίθεται, σκοτώνεται, και οι Αθηναίοι χάνουν 23 τριήρεις στη Νότιομ. Η Εκκλησία τον απαλλάσσει από τη διοίκηση. Ο Αλκιβιάδης φεύγει στη Θράκη, χτίζει ένα καταφύγιο, ακόμη και λίγο πριν τη μοιραία μάχη στους Αιγός Ποταμούς κατεβαίνει στο αθηναϊκό στρατόπεδο να πει: «Ο ανεφοδιασμός σας είναι χάλια, αφήστε με να βοηθήσω». Τον αγνοούν. Η Αθήνα συντρίβεται και σύντομα πέφτει στους Τριάκοντα Τυράννους.
Το τέλος στη Φρυγία: φωτιά, βέλη και σιωπή Ο Αλκιβιάδης περνά στη Φρυγία υπό την «προστασία» του Φαρνάβαζου. Του τάζουν ακρόαση στον βασιλιά, τον καθυστερούν και τελικά, σε μια νύχτα φωτιάς, το σπίτι του παίρνει φωτιά και ένας καταιγισμός βελών τον θερίζει. Βγαίνει άοπλος, τυλιγμένος με ένα ρούχο στο χέρι σαν ασπίδα, και πέφτει όρθιος. Το κεφάλι του παραδίδεται ως τρόπαιο. Πίσω από το σχέδιο διακρίνεις τον Λύσανδρο και τον Κριτία.
Τι μένει από τον Αλκιβιάδη; – Ένας χαμαιλέων που άλλαζε μάσκα και ήθος ανάλογα με την αυλή: λιτός στη Σπάρτη, χλιδάτος στην Περσία, εκρηκτικός στην Αθήνα.
– Ένας στρατηγικός νους που καθόρισε την έκβαση του πολέμου: Δεκέλεια, Σικελία, Ελλήσποντος.
– Μια προσωπική λάμψη που μπορούσε να συνεπαίρνει – και να τσακίζει – θεσμούς.
– Ένα παράδοξο: η Αθήνα τον χρειάστηκε, τον αποθέωσε, τον δίωξε και στο τέλος τον φοβήθηκε.
Ποιο είναι το μάθημα για εμάς; Ότι η γοητεία και η ιδιοφυΐα ενός ατόμου μπορούν να ανεβάσουν μια πόλη – αλλά και να την ρίξουν. Ότι η Grand Strategy δεν είναι μόνο σχέδια και χάρτες, αλλά και πρόσωπα που πείθουν, εξαγριώνουν, προδίδουν. Και ότι οι θεσμοί χρειάζονται χρόνο για να χωνέψουν τη λάμψη – γι’ αυτό συχνά τη τιμωρούν.
Κλείνω όπως ο Πλούταρχος: ο Αλκιβιάδης είχε «μια δύναμη που ξεπερνούσε όλες τις άλλες: να αφομοιώνεται και να προσαρμόζεται». Το αν αυτό είναι αρετή ή κατάρα, θα το κρίνεις εσύ.
Ήξερες αυτές τις πτυχές της ζωής του Αλκιβιάδη; Πιστεύεις ότι ήταν περισσότερο σωτήρας ή προδότης; Αν βρήκες το κείμενο ενδιαφέρον, μοιράσου το με φίλους. Και πριν φύγεις, ρίξε μια ματιά στον ιστότοπο για περισσότερα σχετικά άρθρα ιστορίας και στρατηγικής – θα βρεις κι άλλα που θα σε εκπλήξουν!