Αν η Ωραία Ελένη είναι η γυναίκα που προκάλεσε τον Τρωικό Πόλεμο με την ομορφιά της, η αδελφή της, η Κλυταιμνήστρα, είναι η γυναίκα που σφράγισε το τέλος του με το σπαθί της. Η Κλυταιμνήστρα, σύζυγος του αρχιστράτηγου των Ελλήνων Αγαμέμνονα, αποτελεί μία από τις πιο πολυδιάστατες συναρπαστικές, και παρεξηγημένες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Δεν είναι μια απλή δολοφόνος· είναι μια βασίλισσα με «ανδρική καρδιά» (ανδρόβουλον κέαρ, όπως τη χαρακτηρίζει ο Αισχύλος), που επαναστατεί ενάντια στην πατριαρχική εξουσία και γίνεται το όργανο μιας αρχαίας, ανελέητης μοίρας.
1. Το Υπόβαθρο: Η Κατάρα των Ατρειδών και το Πλήγμα της Μητρότητας
Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος του εγκλήματος της Κλυταιμνήστρας, πρέπει να κατανοήσει τα κίνητρά της. Η πράξη της δεν γεννιέται από το μηδέν, αλλά τρέφεται από δύο βαθιές πληγές:
- Η Θυσία της Ιφιγένειας: Όταν ο ελληνικός στόλος καθηλώθηκε στην Αυλίδα λόγω της νηνεμίας, ο Αγαμέμνονας δέχτηκε να θυσιάσει την πρωτότοκη κόρη τους, την Ιφιγένεια, προκειμένου να φυσήξουν ευνοϊκοί άνεμοι για την Τροία. Η Κλυταιμνήστρα παραπλανήθηκε, νομίζοντας ότι έστελνε το παιδί της για να παντρευτεί τον Αχιλλέα. Η σφαγή της κόρης της από τον ίδιο της τον πατέρα μεταμόρφωσε την αγάπη της Κλυταιμνήστρας για τον σύζυγό της σε απόλυτο, παγωμένο μίσος.
- Η Προδοσία και η Απουσία: Για δέκα χρόνια, ο Αγαμέμνονας λείπει στην Τροία. Η Κλυταιμνήστρα μένει πίσω, κυβερνώντας τις Μυκήνες με σιδηρά πυγμή. Στο διάστημα αυτό, βρίσκει παρηγοριά και σύμμαχο στο πρόσωπο του Αίγισθου, εξαδέλφου του Αγαμέμνονα. Ο Αίγισθος έχει τους δικούς του λόγους να μισεί τον βασιλιά, καθώς ο πατέρας του Αγαμέμνονα (Ατρέας) είχε σφάξει τα αδέλφια του Αίγισθου και τα είχε σερβίρει ως δείπνο στον πατέρα του (Θυέστη).
2. Η Επιστροφή του Βασιλιά και η Φρικτή Κάθαρση
Όταν η Τροία πέφτει, ο Αγαμέμνονας επιστρέφει θριαμβευτής στις Μυκήνες, φέρνοντας μαζί του ως ερωτική αιχμάλωτη και λάφυρο πολέμου την προφήτιδα Κασσάνδρα. Αυτή η τελική προσβολή σφραγίζει τη μοίρα του.
Στην τραγωδία Αγαμέμνων του Αισχύλου, η Κλυταιμνήστρα στήνει μια αριστοτεχνική παγίδα:
- Το Κόκκινο Χαλί: Υποδέχεται τον σύζυγό της στρώνοντας ακριβά, πορφυρά χαλιά, ωθώντας τον σε μια πράξη ύβρεως (να πατήσει σαν θεός πάνω στο ιερό χρώμα).
- Η Παγίδα στο Λουτρό: Καθώς ο Αγαμέμνονας χαλαρώνει στο λουτρό, η Κλυταιμνήστρα τον τυλίγει με ένα δίχτυ χωρίς έξοδο, ακινητοποιώντας τον.
- Το Κτύπημα: Τον χτυπά τρεις φορές με έναν πέλεκυ (ή σπαθί). Στη συνέχεια, σφάζει και την Κασσάνδρα.
- Ο Θρίαμβος: Αντί να κρυφτεί, η Κλυταιμνήστρα βγαίνει στο παλάτι, αιματοβαμμένη, και δηλώνει περήφανα μπροστά στον Χορό των γερόντων ότι η πράξη της ήταν έργο δικαιοσύνης για τον θάνατο της Ιφιγένειας.
3. Η Θεία Δίκη: Η Μητροκτονία
Η εξουσία της Κλυταιμνήστρας και του Αίγισθου διαρκεί μερικά χρόνια, αλλά το αίμα ζητά αίμα (νόμος της Τίσης). Ο γιος της, ο Ορέστης, επιστρέφει ινκόγκνιτο στις Μυκήνες, καθοδηγούμενος από τον χρησμό του Απόλλωνα.
Στις Χοηφόρους του Αισχύλου και στις αντίστοιχες τραγωδίες του Σοφοκλή και του Ευριπίδη (Ηλέκτρα), εκτυλίσσεται η δεύτερη φάση του δράματος. Ο Ορέστης, με τη βοήθεια της αδελφής του Ηλέκτρας, έρχεται αντιμέτωπος με τη μητέρα του. Σε μια συγκλονιστική σκηνή, η Κλυταιμνήστρα ανοίγει το φόρεμά της, του δείχνει το στήθος που τον έθρεψε και τον ικετεύει να τη λυπηθεί. Ο Ορέστης διστάζει, αλλά τελικά εκτελεί τη διαταγή του θεού, διαπράττοντας το απόλυτο έγκλημα: τη μητροκτονία.
4. Γιατί η Κλυταιμνήστρα παρουσιάζεται με τόσο διαφορετικούς τρόπους;
Η μορφή της Κλυταιμνήστρας εξελίχθηκε ραγδαία στην αρχαία γραμματεία, αντανακλώντας τις ιδεολογικές και κοινωνικές αλλαγές της εποχής:
Α. Από την Ομηρική «Δόλια Γυναίκα» στην Αισχύλεια «Ηγεμόνα»
Στην Οδύσσεια, η Κλυταιμνήστρα παρουσιάζεται ως μια σχετικά αδύναμη γυναίκα που παρασύρθηκε από τον δόλιο Αίγισθο, ο οποίος θεωρείται ο κύριος αυτουργός της δολοφονίας. Ωστόσο, στον 5ο αιώνα π.Χ., ο Αισχύλος ανατρέπει αυτή την εικόνα στην τριλογία του Ορέστεια. Εδώ, η Κλυταιμνήστρα αποκτά γιγαντιαίες διαστάσεις. Είναι το απόλυτο μυαλό πίσω από το έγκλημα, ενώ ο Αίγισθος υποβιβάζεται σε έναν δειλό «κόκορα» που εμφανίζεται κατόπιν εορτής.
Β. Η Σύγκρουση Μητριαρχίας και Πατριαρχίας
Η ιστορία της Κλυταιμνήστρας αποτελεί το κορυφαίο λογοτεχνικό πεδίο μάχης ανάμεσα σε δύο κόσμους. Η Κλυταιμνήστρα υπερασπίζεται το δίκαιο του αίματος και της μήτρας (τη συγγένεια της μητέρας με το παιδί της). Για εκείνη, ο φόνος της Ιφιγένειας είναι ασυγχώρητος.
Αντίθετα, η νέα τάξη πραγμάτων (που εκπροσωπείται από τον Απόλλωνα και την Αθηνά στις Ευμενίδες) προτάσσει το δίκαιο του γάμου και του πατέρα. Στην περίφημη δίκη του Ορέστη στον Άρειο Πάγο, οι θεοί αθωώνουν τον μητροκτόνο, θεσπίζοντας ότι ο πατέρας είναι ο πραγματικός γονέας και η μητέρα απλώς ο τροφός του σπέρματος. Η τιμωρία της Κλυταιμνήστρας συμβολίζει, επομένως, την οριστική υποταγή της προϊστορικής μητριαρχίας στην κλασική πατριαρχία.
Γ. Το Ψυχολογικό Βάθος του Ευριπίδη
Στην Ηλέκτρα και την Ιφιγένεια εν Αυλίδι του Ευριπίδη, η Κλυταιμνήστρα απομυθοποιείται και αποκτά βαθιά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Δεν είναι πια ένα δαιμονικό ον, αλλά μια πληγωμένη μάνα, μια γυναίκα που πονά, που νιώθει τύψεις για τις πράξεις της και που προσπαθεί να δικαιολογήσει τη μοιχεία και τον φόνο ως άμυνα απέναντι σε έναν σκληρό σύζυγο.
Συμπέρασμα
Η Κλυταιμνήστρα παραμένει μια συγκλονιστική φιγούρα επειδή αρνείται να μπει στο καλούπι του παθητικού θύματος. Γίνεται θύτης για να εκδικηθεί το παιδί της, αλλά παγιδεύεται και η ίδια στον ατέρμονο κύκλο του αίματος. Είναι η τραγική προσωποποίηση της αλήθειας ότι η βία γεννά μόνο βία.
Συμφωνείτε με αυτήν την προσέγγιση για την Κλυτεμνήστρα; Αν το βρήκατε ενδιαφέρον, στείλτε το σε κάποιον που θα του άρεσε επίσης. Επίσης υπάρχουν πολλά σχετικά άρθρα.