Η συζήτηση που θα «μεταφράσουμε» σήμερα σε άρθρο μας ταξιδεύει από το Στενό του Ορμούζ μέχρι τις μάχες της αρχαιότητας, τις σχέσεις Ελλάδας–Περσίας–Ρώμης–Βυζαντίου, αλλά και μέχρι τη σύγχρονη ελληνική εξωτερική πολιτική, τη Μέση Ανατολή, ακόμη και τον τρόπο που οι Έλληνες της διασποράς βλέπουμε τον εαυτό μας μέσα στην australian national myth.
Παρακάτω συγκεντρώνω τα βασικά σημεία, με απλή γλώσσα, λίγη ιστορία, λίγη γεωπολιτική και αρκετή αυτοκριτική.
Ορμούζ: όταν η γεωγραφία γίνεται δύναμη
Το Στενό του Ορμούζ παρουσιάζεται ως κλασικό παράδειγμα αυτού που οι στρατηγικοί αναλυτές λένε choke point – ένα στενό πέρασμα όπου μπορείς να ασκήσεις μέγιστη πίεση με ελάχιστα μέσα.
Η ιδέα είναι απλή:
όποιος ελέγχει ένα τέτοιο σημείο, μπορεί να επηρεάσει εμπόριο, ενέργεια, ροές αγαθών και στρατών. Σήμερα, το Ορμούζ είναι κρίσιμο για τη ροή πετρελαίου. Αν κλείσει, η παγκόσμια οικονομία «γονατίζει».
Δεν είναι όμως κάτι καινούργιο. Στην αρχαιότητα, οι Έλληνες είχαν εμπορικούς σταθμούς στην περιοχή, ιδιαίτερα στην Ελληνιστική περίοδο, με κέντρο το βασίλειο της Χαρακηνής κοντά στη σημερινή Βασόρα στο Ιράκ. Η γλώσσα της διοίκησης ήταν τα ελληνικά, αν και οι ηγεμόνες δεν ήταν Έλληνες. Αυτό δείχνει ότι η ελληνική γλώσσα και εμπορική παρουσία είχαν φτάσει μέχρι τα στενά που σήμερα συζητάμε ξανά, αλλά με άλλους πρωταγωνιστές.
Choke points από τον Ελλήσποντο μέχρι τη Σαλαμίνα
Η λογική του γεωγραφικού στραγγαλισμού δεν είναι εφεύρεση της σύγχρονης εποχής.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η μάχη στους Αιγός Ποταμούς κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
-
Η Αθήνα είχε αποικία στον Ελλήσποντο και ήλεγχε τα Δαρδανέλια, από όπου περνούσε το σιτάρι από την περιοχή της σημερινής Ουκρανίας.
-
Αυτός ο δρόμος ήταν ο σιτοβολώνας της αθηναϊκής δύναμης.
-
Οι Σπαρτιάτες, έχοντας πλέον αναπτύξει δικό τους στόλο, χτύπησαν εκεί, κατέλαβαν το σημείο και ουσιαστικά έπνιξαν την Αθήνα.
Το μήνυμα είναι σαφές:
όποιος ελέγχει το στενό, ελέγχει την τροφοδοσία και άρα την πολιτική εξέλιξη.
Παρόμοιο παράδειγμα είναι η ναυμαχία της Σαλαμίνας, αλλά και η ναυμαχία στο Αρτεμίσιο και η μάχη στη Μυκάλη, απέναντι από τη Σάμο. Σε όλες αυτές τις συγκρούσεις, οι Έλληνες έσπρωξαν τους Πέρσες σε στενά περάσματα, όπου τα πολυάριθμα περσικά πλοία έχαναν το πλεονέκτημά τους.
Η ιστορική συνέχεια είναι εντυπωσιακή: από τα Δαρδανέλια της κλασικής εποχής μέχρι το Στενό του Ορμούζ και τη Διώρυγα του Σουέζ, η γεωγραφία παραμένει καθοριστικός παράγοντας ισχύος.
Ελλάδα και Περσία: μια σχέση πολύ παλιότερη από ό,τι νομίζουμε
Συχνά σκεφτόμαστε τις σχέσεις Ελλάδας–Περσίας μόνο μέσα από το πρίσμα των Περσικών Πολέμων: Μαραθώνας, Θερμοπύλες, Σαλαμίνα, Πλαταιές.
Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη:
-
Υπήρχαν Έλληνες μισθοφόροι που υπηρετούσαν στην αυλή του Πέρση βασιλιά.
-
Οι πόλεις της Μικράς Ασίας είχαν ένα μεικτό καθεστώς:
-
Εσωτερική αυτοδιοίκηση
-
Υποχρέωση φόρου και υποταγή στην εξωτερική πολιτική του Shahanshah (βασιλιά των βασιλιάδων).
-
-
Θεσσαλία και Μακεδονία συνεργάστηκαν με τους Πέρσες και τους άφησαν να περάσουν, κάτι που δεν ταιριάζει με την μεταγενέστερη εικόνα της «προμαχούσας του Ελληνισμού».
Η Περσική Αυτοκρατορία δεν ήταν «σκοτεινή δεσποτεία» όπως συχνά παρουσιάζεται. Ήταν μια οργανωμένη γραφειοκρατική δύναμη, με ανεκτικότητα σε θρησκείες και τοπικές δομές, υπό την προϋπόθεση ότι πληρώνονταν οι φόροι και δεν υπήρχε πολιτική ανυπακοή.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα: ο Cyrus the Great επέτρεψε στους Ιουδαίους να επιστρέψουν στην Ιερουσαλήμ και να ξαναχτίσουν τον ναό τους. Δεν είναι τυχαίο ότι στην ιουδαϊκή παράδοση η Περσία παρουσιάζεται συχνά θετικά.
Από τη Μακεδονία στον Ελληνιστικό κόσμο και πάλι πίσω
Όταν η Μακεδονία αποφάσισε να «ξεφορτωθεί» την περσική επιρροή, δεν έμεινε στην άμυνα.
Ο Alexander και οι διάδοχοί του:
-
Κατέλυσαν την Περσική Αυτοκρατορία.
-
Έφεραν τεράστιες ποσότητες χρυσού και αργύρου στην Ελλάδα, προκαλώντας τεράστια οικονομική αναταραχή και πληθωρισμό.
-
Δημιούργησαν τα Ελληνιστικά βασίλεια, από την Αίγυπτο μέχρι την Ινδία, με ελληνικές πόλεις, γλώσσα και πολιτισμό.
Στην περιοχή του Ορμούζ και της Μεσοποταμίας, οι Έλληνες δεν ήταν απλώς στρατοί. Ήταν έμποροι, τεχνίτες, λόγιοι. Έχουμε ακόμη και πήλινες πινακίδες με δίγλωσσα κείμενα – ελληνικά και βαβυλωνιακά – σαν ένα είδος αρχαίου «λεξικού τσέπης».
Ωστόσο, η ιστορία δεν έμεινε εκεί.
-
Οι Πάρθοι και αργότερα οι Σασανίδες Πέρσες ξαναπήραν τον έλεγχο της περιοχής.
-
Η Ρώμη κληρονόμησε την ελληνιστική αντίληψη ότι η Μεσοποταμία είναι χώρος στρατηγικής σημασίας.
-
Ακολούθησαν αιώνες πολέμων Ρώμης–Παρθίας–Σασανιδών, με τεράστιο κόστος σε ανθρώπους και πόρους.
Βυζάντιο και Περσία: ένας ατελείωτος πόλεμος που άνοιξε τον δρόμο σε άλλους
Το Βυζάντιο κληρονόμησε αυτό το πρόβλημα.
Οι πόλεμοι με τους Πέρσες:
-
Εξαντλούσαν τα οικονομικά και τις δυνάμεις και των δύο πλευρών.
-
Περιλάμβαναν επιθέσεις στη Συρία, στην Ιερουσαλήμ, ακόμη και στην Αίγυπτο.
-
Συνδέθηκαν με γεγονότα που ακόμη γιορτάζουμε, όπως η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου), όταν ο αυτοκράτορας Ηράκλειος πήρε πίσω τον Σταυρό από τους Πέρσες και τον επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ.
Ταυτόχρονα, υπήρχε και ένα πολιτισμικό υπόστρωμα:
-
Πολλοί χριστιανοί ζούσαν μέσα στην Περσική Αυτοκρατορία – Έλληνες, Σύριοι, Αρμένιοι, ακόμη και Πέρσες.
-
Στο Βυζάντιο υπήρχαν Πέρσες αξιωματούχοι και ευνούχοι.
-
Η Εκκλησία γέμισε με Πέρσες μάρτυρες, λόγω των διωγμών των χριστιανών στην Περσία, οι οποίοι θεωρούνταν συχνά πέμπτη φάλαγγα του Βυζαντίου.
Όμως, η μεγάλη ανατροπή ήρθε όταν οι δύο αυτοκρατορίες – Βυζάντιο και Περσία – αλληλοεξουθενώθηκαν.
Τότε εμφανίστηκαν οι Αραβικές κατακτήσεις:
-
Η μάχη του Γιαρμούκ οδήγησε στην απώλεια της Συρίας, της Ιερουσαλήμ και της Αιγύπτου από το Βυζάντιο.
-
Η Περσία κατέρρευσε και πέρασε στα χέρια των ισλαμικών δυνάμεων.
-
Η περσική γλώσσα άλλαξε ριζικά: η Pahlavi γραφή χάθηκε, η αραβική γραφή επιβλήθηκε, και η κοινωνία σταδιακά υιοθέτησε το Ισλάμ και συγκεκριμένα τον σιιτισμό.
Το αποτέλεσμα;
Μια νέα γραμμή ρήξης Ανατολής–Δύσης σχηματίστηκε, με επίκεντρο – πάλι – την περιοχή της Μεσοποταμίας, δηλαδή τη σημερινή Ιρακινή επικράτεια.
Ιράκ: η αιώνια γραμμή σύγκρουσης Ανατολής και Δύσης
Το Ιράκ εμφανίζεται ως αιώνιος χώρος αντιπαράθεσης:
-
Στην αρχαιότητα: Βαβυλώνα, Ασσυρία, Ελληνιστικά βασίλεια.
-
Στους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους: σύνορο Ρώμης–Παρθίας–Σασανιδών.
-
Σήμερα:
-
Σιίτες, Σουνίτες, Κούρδοι, χριστιανοί, Yazidi
-
Παρέμβαση Ιράν, Δύσης, εμφάνιση οργανώσεων όπως ISIS.
-
Η βασική ιδέα που αναδεικνύεται είναι ότι η γεωγραφία καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την πολιτική.
Η ίδια περιοχή, με τις ίδιες κοιλάδες, τα ίδια ποτάμια, τα ίδια περάσματα, γίνεται ξανά και ξανά πεδίο μάχης για αυτοκρατορίες, ιδεολογίες, θρησκείες.
Η Ελλάδα στη Μέση Ανατολή: μικρή χώρα, μεγάλη παρουσία
Παρά το μικρό της μέγεθος, η Ελλάδα έχει διαχρονικά μια διακριτική αλλά ουσιαστική παρουσία στη Μέση Ανατολή:
-
Ιστορικά, υπήρχαν ελληνικές κοινότητες σε χώρες όπως το Ιράν, μέχρι και τη δεκαετία του 1950.
-
Πολλοί Έλληνες της διασποράς από νησιά όπως η Σάμος έζησαν και εργάστηκαν σε πόλεις της Μέσης Ανατολής.
-
Η Ελλάδα έχει στενή σχέση με το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και το Πατριαρχείο Αντιοχείας, άρα κατανοεί καλύτερα τις παλαιστινιακές και συριακές ιδιαιτερότητες.
-
Οι Έλληνες εφοπλιστές ελέγχουν ένα τεράστιο ποσοστό της παγκόσμιας ναυτιλίας, άρα έχουν άμεσο ενδιαφέρον για ασφαλείς θαλάσσιες οδούς, όπως το Στενό του Ορμούζ.
Στη σύγχρονη εποχή, η Ελλάδα είναι:
-
Μέλος της EU
-
Μέλος του NATO
-
Ταυτόχρονα διατηρεί παραδοσιακά καλές σχέσεις με πολλές αραβικές χώρες και με το Ιράν.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται και μια προσέγγιση Ελλάδας–Israel, την ώρα που οι σχέσεις Turkey–Israel έχουν επιδεινωθεί. Αυτό αλλάζει τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και δημιουργεί νέες συμμαχίες και εντάσεις.
Η πολιτική γεωγραφία της Turkey και του Iran
Η σχέση Turkey–Iran είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η γεωγραφία και η ιστορία επιβάλλουν ρόλους:
-
Και οι δύο χώρες είναι ισλαμικές, αλλά με πολύ διαφορετικά πολιτικά και θρησκευτικά μοντέλα.
-
Η Turkey βλέπει τον εαυτό της ως δύναμη της Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, με ρόλο-γέφυρα προς την Ευρώπη.
-
Το Iran κοιτά κυρίως προς τη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία, με βαθιά ριζωμένη σιιτική ταυτότητα.
Η θέση κάθε χώρας στον χάρτη, τα βουνά, τα περάσματα, οι θάλασσες, καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το πώς βλέπουν τον εαυτό τους και ποιες συμμαχίες επιδιώκουν.
Η βασική θέση που αναδεικνύεται είναι ότι:
η γεωγραφία δεν είναι απλώς φόντο, είναι πρωταγωνιστής.
Οι Έλληνες της διασποράς και το australian national myth
Προς το τέλος, η συζήτηση μεταφέρεται σε κάτι πολύ πιο κοντινό στους Έλληνες της διασποράς:
πώς εμείς οι ίδιοι προσπαθούμε να χωρέσουμε μέσα στο australian national myth, κυρίως μέσα από την Anzac tradition.
Ορισμένα σημεία που θίγονται:
-
Η προσπάθεια να «δέσουμε» μάχες όπως η Κρήτη, η Καλαμάτα, το Βέβη με την Anzac αφήγηση, ώστε να δείξουμε ότι «ήμασταν κι εμείς εκεί».
-
Η υπερβολική έμφαση στα wreath laying ceremonies, ως εύκολο αλλά επιφανειακό τρόπο να δείχνουμε πατριωτισμό.
-
Η διαπίστωση ότι, παρά αυτές τις προσπάθειες, ο Έλληνας συχνά παραμένει «αιώνιος ξένος» μέσα στο κυρίαρχο εθνικό αφήγημα.
-
Η σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη αποδοχής και στην πιστότητα στη δική μας ιστορική μνήμη, π.χ. στο θέμα της αναγνώρισης των γενοκτονιών.
Παράλληλα, τίθεται και ένα λεπτό αλλά ενδιαφέρον ζήτημα:
πώς τα ελληνικά ΜΜΕ γράφουν τα ονόματα των Ελλήνων της διασποράς:
-
Άλλοτε σε ελληνικούς χαρακτήρες, άλλοτε σε λατινικούς.
-
Σαν να υπάρχει μια ιεραρχία ελληνικότητας:
-
Όσοι είναι «μέσα» στην οργανωμένη ομογένεια γράφονται στα ελληνικά.
-
Όσοι θεωρούνται «πιο διεθνείς» ή «πιο mainstream» εμφανίζονται με λατινικά γράμματα.
-
Αυτό λειτουργεί σαν σιωπηλό σχόλιο για το ποιος θεωρείται «πλήρως Έλληνας» και ποιος «ημι-Έλληνας», κάτι που αγγίζει ένα βαθύτερο ζήτημα: ποιος τελικά ορίζει τι σημαίνει ελληνική ταυτότητα.
Τι μένει ως ουσία;
Αν θέλαμε να συμπυκνώσουμε τα βασικά νοήματα:
-
Η γεωγραφία είναι δύναμη: από τον Ελλήσποντο μέχρι το Ορμούζ, τα στενά περάσματα καθορίζουν εμπορικούς δρόμους, πολέμους και συμμαχίες.
-
Ελλάδα και Περσία/Ιράν έχουν μια σχέση που δεν είναι μόνο «Μαραθώνας και Θερμοπύλες», αλλά και συνεργασία, ανταλλαγή, συνύπαρξη.
-
Οι μεγάλες αυτοκρατορίες συχνά αλληλοεξουθενώνονται, ανοίγοντας τον δρόμο σε νέες δυνάμεις – όπως έγινε με τις Αραβικές κατακτήσεις.
-
Η Ελλάδα, μικρή αλλά στρατηγικά τοποθετημένη, έχει διαχρονικά ρόλο-γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής, με ιστορική εμπειρία και δίκτυα.
-
Οι Έλληνες της διασποράς παλεύουμε να ισορροπήσουμε ανάμεσα σε δύο κόσμους, προσπαθώντας να χωρέσουμε σε ξένα εθνικά αφηγήματα, χωρίς πάντα να έχουμε τον έλεγχο της ιστορίας που αφηγούμαστε.
Μια μικρή κουβέντα μεταξύ μας
Θα ήθελα να κλείσω με μια απλή ερώτηση προς εσένα:
-
Ήξερες αυτές τις πτυχές της ελληνο–περσικής ιστορίας και τον ρόλο των choke points;
-
Σου άρεσε αυτός ο τρόπος να συνδέουμε αρχαία ιστορία, Βυζάντιο και σύγχρονη γεωπολιτική;
Αν το βρήκες ενδιαφέρον ή έμαθες κάτι καινούργιο, μοιράσου το άρθρο με φίλους που αγαπούν την ιστορία και τη γεωπολιτική.
Κι αν έχεις λίγο χρόνο, ρίξε μια ματιά και στα υπόλοιπα κείμενα του site – θα βρεις κι άλλα σχετικά θέματα που ίσως σε κεντρίσουν εξίσου.