Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 δεν κρίθηκε μόνο στα πεδία των μαχών από τα ανδρικά όπλα, αλλά και στα μετόπισθεν —ή στις πρώτες γραμμές της αυτοθυσίας— από τις γυναίκες που μετατράπηκαν σε σύμβολα ελευθερίας. Οι δύο κορυφαίοι Ζακύνθιοι ποιητές, ο Διονύσιος Σολωμός και ο Ανδρέας Κάλβος, αν και δεν συναντήθηκαν ποτέ, αποτύπωσαν στα έργα τους τη γυναικεία θυσία με τρόπο συγκλονιστικό.
Μέσα από τα δικά τους μάτια, η γυναίκα του Αγώνα ξεφεύγει από τα στερεότυπα της αδυναμίας. Γίνεται ηρωίδα, σύμβολο ηθικής ανωτερότητας και, τελικά, μια μορφή ιερή που επιλέγει τον θάνατο αντί για την ατίμωση και τη σκλαβιά.
Διονύσιος Σολωμός: Η Γυναίκα ως Ηθικό Μεγαλείο και Ψυχική Δύναμη
Στο έργο του Σολωμού, η γυναίκα κατέχει κεντρική θέση. Δεν είναι απλώς ένα θύμα του πολέμου, αλλά ο καθρέφτης της εσωτερικής δύναμης του ανθρώπου απέναντι στον ζυγό.
1. Οι Γυναίκες του Μεσολογγίου («Ελεύθεροι Πολιορκημένοι»)
Στο κορυφαίο του έργο, ο Σολωμός υμνεί τις Μεσολογγίτισσες που ζουν τις φρικτές ημέρες της πολιορκίας. Οι γυναίκες αυτές υπομένουν την απόλυτη πείνα και τον τρόμο, βλέποντας τα παιδιά τους να πεθαίνουν. Αντί όμως να λυγίσουν και να ζητήσουν συνθηκολόγηση, γίνονται στυλοβάτες των ανδρών.
Ο ποιητής τις παρουσιάζει να μαζεύουν τα ρούχα τους για να πλέξουν φυτίλια και να ενθαρρύνουν τους πολεμιστές:
«Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη…»
Μέσα σε μια φύση που οργιάζει από ζωή, οι γυναίκες του Σολωμού επιλέγουν τον θάνατο στην Έξοδο, αποδεικνύοντας ότι η ελευθερία της ψυχής είναι ανώτερη από τη βιολογική επιβίωση.
2. «Η Φαρμακωμένη» και η Αγνότητα
Ακόμα και σε έργα που δεν αφορούν άμεσα τον πόλεμο, η γυναικεία μορφή στον Σολωμό είναι συνδεδεμένη με την ανάγκη για προστασία της τιμής. Η γυναίκα προτιμά να «φαρμακωθεί» (να αυτοκτονήσει) παρά να ζήσει μέσα στην κοινωνική κατακραυγή και την απώλεια της αξιορέπειάς της, μια θεματική που μεταφέρεται αυτούσια και στις γυναίκες που έπεσαν στα γκρεμνά του Ζαλόγγου για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων.
Ανδρέας Κάλβος: Η Δωρική Μεγαλοπρέπεια της Μητέρας και της Ηρωίδας
Αν ο Σολωμός εστιάζει στην ψυχολογία και το συναίσθημα, ο Κάλβος ντύνει τη γυναικεία θυσία με έναν μανδύα αρχαίας τραγωδίας και νεοκλασικής αυστηρότητας. Στις «Ωδές» του, η γυναίκα είναι η «Σπαρτιάτισσα» μάνα και η αγνή κόρη.
1. Η Ωδή «Εις Σούλι»: Οι Γυναίκες του Ζαλόγγου
Στην ωδή αυτή, ο Κάλβος υμνεί τις Σουλιώτισσες και τον θρυλικό χορό τους. Για τον ποιητή, η πράξη τους δεν είναι μια πράξη απόγνωσης, αλλά μια συνειδητή, πανηγυρική επιλογή ελευθερίας. Οι γυναίκες στήνουν χορό στην άκρη του γκρεμού, ντυμένες στα γιορτινά τους, και πέφτουν μία-μία κρατώντας τα παιδιά τους.
Ο Κάλβος χρησιμοποιεί εικόνες που θυμίζουν αρχαίο δράμα:
«Ο χορός των γυναικών / τον θάνατον στολίζει…»
Η θυσία τους εξυψώνεται σε ιεροτελεστία. Οι γυναίκες του Σουλίου δεν κλαίνε· αντιμετωπίζουν τον θάνατο με «αρετήν και τόλμην», κερδίζοντας την αθανασία.
2. Η Μάνα ως Πηγή Ηρωισμού
Στην ωδή «Εις τον Ιερόν Λόχο», η μάνα δεν είναι εκείνη που θρηνεί παθητικά, αλλά εκείνη που γαλουχεί τα παιδιά της με τις αξίες της πατρίδας. Είναι η γυναίκα που, αν και πονάει, δίνει το σπαθί στο παιδί της και του ζητάει να επιστρέψει ή νικητής ή νεκρός (το αρχαίο «ή ταν ή επί τας»).
Η Σύγκριση: Δύο Δρόμοι για τον Ίδιο Έπαινο
| Χαρακτηριστικό | Διονύσιος Σολωμός | Ανδρέας Κάλβος |
|---|---|---|
| Εστίαση | Στην εσωτερική, ψυχική αντοχή και στον χριστιανικό/ανθρωπιστικό πόνο. | Στο ηρωικό μεγαλείο, την αρχαιοπρεπή αξιοπρέπεια και το καθήκον. |
| Ύφος | Λυρικό, γεμάτο μουσικότητα, συναίσθημα και ευαισθησία. | Δωρικό, αυστηρό, με εικόνες που μοιάζουν με μαρμάρινα ανάγλυφα. |
| Η Μορφή | Η γυναίκα ως σύμβολο της αγνότητας που δοκιμάζεται από το κακό. | Η γυναίκα ως ισότιμος πολεμιστής στην κλίμακα της ιστορικής τιμής. |
Συμπέρασμα: Η Αγιοποίηση της Γυναίκας του ’21
Τόσο ο Σολωμός όσο και ο Κάλβος κατάλαβαν ότι η Ελληνική Επανάσταση δεν θα είχε πετύχει χωρίς την ηθική αυτουργία και τη θυσία της γυναίκας. Με το έργο τους, αφαίρεσαν από τη γυναίκα τον ρόλο του παθητικού θεατή των ιστορικών εξελίξεων.
Είτε μέσα από τους χαμηλούς, γεμάτους πόνο τόνους του Σολωμού, είτε μέσα από τις στεντόρειες, γεμάτες δέος κραυγές του Κάλβου, η Ελληνίδα του 1821 πέρασε στην αιωνιότητα όχι ως θύμα, αλλά ως η ηθική πυξίδα του Αγώνα.
Αν σας άρεσε το άρθρο για τους ποιητές μας, στείλτε το σε μια γυναίκα που τη θεωρείτε “ηρωίδα”!