Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από την Οδύσσεια και τη σύγχρονη κινηματογραφική της μεταφορά άνοιξε ξανά ένα παλιό αλλά πολύ σημαντικό ερώτημα: ποιος είναι πραγματικά ο Οδυσσέας; Είναι ένας ήρωας που αψηφά τους θεούς ή ένας άνθρωπος που αγωνίζεται να ξαναβρεί τη θέση του μέσα σε μια κοσμική τάξη μεγαλύτερη από τον ίδιο; Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τον Όμηρο, η απάντηση είναι μάλλον ξεκάθαρη. Ο Οδυσσέας δεν παρουσιάζεται ως επαναστάτης απέναντι στο θείο. Αντίθετα, εμφανίζεται ως μια μορφή βαθιά δεμένη με τη θεϊκή βούληση, με την επιστροφή στην Ιθάκη και με την αποκατάσταση της τάξης στο σπίτι και στο βασίλειό του.
Ο Οδυσσέας δεν είναι εχθρός των θεών
Στην καρδιά του ομηρικού έργου βρίσκεται μια βασική ιδέα: ο Οδυσσέας δεν πολεμά τους θεούς. Δεν τους περιφρονεί, ούτε θέλει να αποδείξει ότι μπορεί να σταθεί πάνω από αυτούς. Ο Όμηρος τον παρουσιάζει ως άνθρωπο που σέβεται το θείο και που έχει τιμήσει τους θεούς με θυσίες, πίστη και ευσέβεια. Αυτό έχει μεγάλη σημασία, γιατί αλλάζει εντελώς τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να διαβάζουμε τον ήρωα. Δεν είναι ένας σύγχρονος «αντισυμβατικός» χαρακτήρας που λέει «θα τα βάλω με το σύμπαν». Είναι ένας βασιλιάς που προσπαθεί να επιστρέψει στον φυσικό και ηθικό του χώρο.
Η Ιθάκη ως προορισμός και χρέος
Η επιθυμία του Οδυσσέα να επιστρέψει στην Ιθάκη δεν είναι απλώς νοσταλγία. Δεν θέλει μόνο να ξαναδεί τον τόπο του, τη γυναίκα του ή τον γιο του. Θέλει να ξαναστήσει τον οίκο του, να αποκαταστήσει δηλαδή την ενότητα, τη δικαιοσύνη και την τάξη που έχουν διαλυθεί μετά τον πόλεμο της Τροίας. Στον αρχαίο κόσμο, ο οίκος δεν ήταν απλά ένα σπίτι. Ήταν η βάση της κοινωνικής και ηθικής ζωής. Όταν ο οίκος καταρρέει, μαζί του κλονίζεται και η κοινότητα.
Γι’ αυτό η επιστροφή του Οδυσσέα αποκτά σχεδόν ιερό χαρακτήρα. Δεν επιστρέφει μόνο για προσωπική δικαίωση. Επιστρέφει για να ξαναφέρει στον κόσμο μια μορφή ισορροπίας.
Η Καλυψώ και ο πειρασμός της αθανασίας
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά σημεία της ιστορίας είναι η παραμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς. Εκεί του προσφέρεται κάτι που για κάθε θνητό θα φαινόταν ακαταμάχητο: η δυνατότητα της αθανασίας. Και όμως, ο Οδυσσέας δεν τη δέχεται. Προτιμά να γυρίσει πίσω, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει πόνο, κόπο, γήρας και τελικά θάνατο.
Αυτό το στοιχείο λέει πολλά για τον χαρακτήρα του. Ο Οδυσσέας δεν κυνηγά μια αφηρημένη υπέρβαση. Δεν θέλει να ξεφύγει από την ανθρώπινη μοίρα. Θέλει να την εκπληρώσει. Επιλέγει τη θνητότητα, επειδή μαζί της έρχεται και το καθήκον, η μνήμη, η πατρίδα, η οικογένεια. Με άλλα λόγια, επιλέγει τον ανθρώπινο δρόμο αντί για μια απομονωμένη, άχρονη ύπαρξη έξω από τον κόσμο.
Η Αθηνά ως δύναμη καθοδήγησης
Αν υπάρχει μια θεότητα που συνδέεται περισσότερο από κάθε άλλη με τον Οδυσσέα, αυτή είναι η Αθηνά. Η σχέση τους δεν είναι τυχαία. Η Αθηνά αντιπροσωπεύει τη σοφία, τη φρόνηση, τη στρατηγική σκέψη και τη σωστή κρίση. Και ο Οδυσσέας είναι ο ήρωας της ευφυΐας, της υπομονής και της κατάλληλης στιγμής.
Η θεά δεν κάνει τα πάντα στη θέση του. Δεν τον «σώζει» με την απλή έννοια. Τον καθοδηγεί, του ανοίγει δρόμους, του δίνει σημάδια, τον σπρώχνει προς τη σωστή κατεύθυνση όταν έρθει ο κατάλληλος καιρός. Αυτή η σχέση δείχνει κάτι βαθύτερο: στον ομηρικό κόσμο, ο άνθρωπος δεν είναι μόνος, αλλά ούτε και εντελώς παθητικός. Χρειάζεται να δράσει ο ίδιος, όμως η επιτυχία της πράξης του εξαρτάται και από το αν βρίσκεται σε αρμονία με μια μεγαλύτερη τάξη.
Η οργή του Ποσειδώνα δεν αλλάζει τη μεγάλη εικόνα
Βέβαια, υπάρχει και ο Ποσειδώνας, ο μόνος θεός που πράγματι στέκεται απέναντι στον Οδυσσέα με σταθερή εχθρότητα. Ο λόγος είναι γνωστός: ο Οδυσσέας τύφλωσε τον Πολύφημο, γιο του θεού, για να σώσει τον εαυτό του και τους συντρόφους του. Εδώ όμως χρειάζεται μια λεπτή διάκριση. Η σύγκρουση αυτή δεν σημαίνει ότι ο Οδυσσέας βρίσκεται συνολικά σε πόλεμο με το θείο. Σημαίνει ότι μέσα στον κόσμο των θεών, όπως και μέσα στον κόσμο των ανθρώπων, υπάρχουν εντάσεις, συγκρούσεις και ανταγωνισμοί.
Ο ήρωας δεν τιμωρείται επειδή είναι αλαζόνας απέναντι στους θεούς γενικά. Δοκιμάζεται επειδή βρέθηκε μέσα σε μια συγκεκριμένη θεϊκή σύγκρουση. Αυτή η διαφορά είναι ουσιαστική. Η Οδύσσεια δεν είναι μια ιστορία ανθρώπινης εξέγερσης απέναντι στον ουρανό. Είναι μια ιστορία πορείας μέσα από δυσκολίες, όπου η ισορροπία χάνεται και ξανακερδίζεται.
Η αποκατάσταση της τάξης μετά τον πόλεμο
Μετά την καταστροφή της Τροίας, ο κόσμος των ηρώων έχει τραυματιστεί βαθιά. Ο πόλεμος έχει αφήσει πίσω του ερείπια, χαμένες ζωές, αποσύνθεση σχέσεων και πολιτική αστάθεια. Η επιστροφή του Οδυσσέα δεν αφορά μόνο μια οικογενειακή επανένωση. Αφορά και τη θεραπεία ενός κόσμου που έχει βγει από τον άξονά του.
Όταν ξαναπαίρνει τη θέση του στην Ιθάκη, δεν αποκαθιστά απλώς την προσωπική του κυριαρχία. Ξαναβάζει όρια εκεί όπου είχε μπει η ανομία, ξαναφέρνει δικαιοσύνη εκεί όπου είχαν επικρατήσει οι μνηστήρες, και ξανακάνει τον οίκο του κέντρο νομιμότητας. Αυτό είναι κάτι που συχνά χάνεται στις σύγχρονες αναγνώσεις: η βασιλεία του Οδυσσέα δεν είναι θέμα εγωισμού αλλά ευθύνης.
Γιατί αυτή η ανάγνωση έχει σημασία σήμερα
Στη σημερινή εποχή, πολλές ιστορίες προτιμούν τον ήρωα που σπάει όλους τους κανόνες, που αψηφά τα πάντα και δικαιώνεται επειδή ακολουθεί μόνο τον εαυτό του. Είναι ένα μοτίβο πολύ οικείο στο σύγχρονο κοινό. Όμως η Οδύσσεια προσφέρει κάτι πιο σύνθετο και ίσως πιο σοφό. Ο αληθινός ηρωισμός δεν βρίσκεται μόνο στην αντίσταση. Βρίσκεται και στην επιστροφή, στην επιμονή, στην πίστη προς τους δικούς σου ανθρώπους και στην ικανότητα να ξαναχτίσεις αυτό που έχει διαλυθεί.
Ο Οδυσσέας δεν είναι σπουδαίος επειδή απορρίπτει κάθε εξουσία πάνω από αυτόν. Είναι σπουδαίος επειδή αντέχει, σκέφτεται, περιμένει και αναγνωρίζει ποιος είναι ο σωστός σκοπός. Η δύναμή του δεν είναι η τυφλή πρόκληση αλλά η φρόνιμη επιμονή.
Ένας ήρωας πιο ανθρώπινος απ’ όσο νομίζουμε
Ίσως γι’ αυτό ο Οδυσσέας παραμένει τόσο ζωντανός μέχρι σήμερα. Δεν είναι άτρωτος. Δεν είναι ο πιο δυνατός. Δεν είναι πάντα αλάνθαστος. Κάνει λάθη, παρασύρεται, υποφέρει και χάνει σχεδόν τα πάντα. Αλλά συνεχίζει. Και συνεχίζει όχι για μια αφηρημένη ιδέα δόξας, αλλά για κάτι πολύ συγκεκριμένο και βαθιά ανθρώπινο: το σπίτι του, τους ανθρώπους του, τη θέση του στον κόσμο.
Αυτή είναι και η μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μια επιφανειακή ανάγνωση και σε μια πιο ουσιαστική προσέγγιση του έπους. Η Οδύσσεια δεν δοξάζει την εξέγερση απέναντι στους θεούς. Δοξάζει τον αγώνα για νόστο, για επιστροφή, για τάξη, για μνήμη και για αποκατάσταση του μέτρου.
Η διαχρονική αξία της Οδύσσειας
Όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, η δύναμη αυτού του έργου μένει ίδια. Μας θυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται όταν κόβει κάθε δεσμό, αλλά όταν καταλαβαίνει ποιο είναι το χρέος του και το υπηρετεί με συνέπεια. Ο Οδυσσέας δεν αρνείται το θείο· κινείται μέσα σε έναν κόσμο όπου το ανθρώπινο και το θεϊκό συναντιούνται συνεχώς. Και η πορεία του αποκτά νόημα ακριβώς επειδή δεν είναι μια πορεία εγωιστικής αυτοεπιβεβαίωσης, αλλά μια διαδρομή προς την αποκατάσταση της αρμονίας.
Αν γνωρίζατε ήδη αυτές τις πλευρές της Οδύσσειας ή αν σας φάνηκε ενδιαφέρον το άρθρο, μπορείτε να το μοιραστείτε με όποιον αγαπά την αρχαία γραμματεία. Και αν θέλετε, ρίξτε μια ματιά και στα υπόλοιπα σχετικά άρθρα του site.