Υπάρχει μια στιγμή στην ιστορία κάθε αυτοκρατορίας, κάθε ιδεολογίας και κάθε θρησκείας, που το τέλος έρχεται με μια εκκωφαντική σιωπή. Για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αυτή η σιωπή καταγράφηκε το 362 μ.Χ. στα ερείπια των Δελφών. Όταν οι θεοί πεθαίνουν, δεν το κάνουν ακαριαία. Φθίνουν, ξεχνιούνται και, τελικά, παραδέχονται οι ίδιοι την ήττα τους.
Είμαστε στα μέσα του 4ου αιώνα. Ο αυτοκράτορας Ιουλιανός (ο μετέπειτα χαρακτηρισμένος από την Εκκλησία ως «Παραβάτης»), ένας ρομαντικός νοσταλγός του παρελθόντος, προσπαθεί με νύχια και με δόντια να αναστήσει το αρχαίο πάνθεον και να ανακόψει την ορμή της νέας θρησκείας που σαρώνει την αυτοκρατορία: του Χριστιανισμού.
Σε μια απέλπιδα προσπάθεια να βρει ένα θεϊκό στήριγμα, στέλνει τον έμπιστό του γιατρό, τον Ορειβάσιο, στον ομφαλό της γης. Στο Μαντείο των Δελφών. Το ερώτημά του προς την Πυθία είναι πρακτικό και γεμάτο ελπίδα: «Πρέπει να αναστηλωθεί ο ναός του Απόλλωνα;»
Η απάντηση που φέρεται να δόθηκε, έμελλε να είναι η πιο μελαγχολική, η πιο τελεσίδικη νεκρολογία ολόκληρης της αρχαιότητας. Ένα σπαρακτικό ποίημα παράδοσης άνευ όρων:
«Εἴπατε τῷ βασιλεῖ, χαμαὶ πέσε δαίδαλος αὐλά, οὐκέτι Φοῖβος ἔχει καλύβαν, οὐ μάντιδα δάφνην, οὐ παγὰν λαλέουσαν, ἀπέσβετο καὶ λάλον ὕδωρ.»
(Πείτε στον βασιλιά, πως έπεσε κατάχαμα το περίτεχνο παλάτι. Ο Φοίβος Απόλλωνας δεν έχει πια κατοικία, ούτε δάφνη μαντική, ούτε πηγή που να μιλάει. Στέρεψε και το νερό που έδινε τους χρησμούς).
Δεν υπάρχει πια καμία τέχνη της ασάφειας. Κανένα διφορούμενο «ήξεις αφήξεις» για να παίξει με την ψυχολογία του ακροατή, όπως έκανε το μαντείο στους αιώνες της παντοδυναμίας του. Η Πυθία, αντί να δώσει λύση, θρηνεί. Ανακοινώνει τον θάνατο του ίδιου της του θεού.
Η ανατομία μιας ιδιοφυούς πλαστογραφίας;
Ήταν όμως έτσι ή μήπως αυτή η αφοπλιστική παράδοση των όπλων εξυπηρετούσε ένα άλλο, πολύ πιο επίγειο αφήγημα;
Πολλοί ακαδημαϊκοί και μελετητές της ύστερης αρχαιότητας θεωρούν τον χρησμό ξεκάθαρα πλαστό. Τον αντιμετωπίζουν ως ένα αριστοτεχνικό προϊόν χριστιανικής φιλολογικής ανάπλασης του 4ου αιώνα μ.Χ.
Σύμφωνα με αυτή την οπτική, ο χρησμός δεν βγήκε ποτέ από τα χείλη καμίας Πυθίας, ούτε γράφτηκε από τους ιερείς του Απόλλωνα. Κατασκευάστηκε από τους ίδιους τους νικητές, ως το απόλυτο εργαλείο ψυχολογικής προπαγάνδας. Τι καλύτερο, τι πιο πειστικό για να σφραγίσεις οριστικά το φέρετρο της παλαιάς θρησκείας, από το να βάλεις τον ίδιο τον Αρχηγό της Μαντικής (τον Απόλλωνα) να ομολογεί, μέσα από το δικό του στόμα, ότι το βασίλειό του γκρεμίστηκε και οι δυνάμεις του στέρεψαν; Ήταν ο πιο έξυπνος τρόπος για να καταγραφεί λογοτεχνικά η συντριβή της αρχαίας θρησκείας, δίνοντάς της ένα τέλος που έμοιαζε με οικειοθελή αποχώρηση παρά με βίαιη καταστολή.
Είτε πρόκειται για την αυθεντική, τελευταία ανάσα μιας εξαντλημένης ιέρειας μπροστά στα ερείπια του κόσμου της, είτε για την πιο ιδιοφυή χριστιανική πλαστογραφία που γράφτηκε ποτέ, το αποτέλεσμα παραμένει ανατριχιαστικό. Ο «Τελευταίος Χρησμός» αποτυπώνει τον ίλιγγο μιας εποχής που κλείνει βίαια τον κύκλο της. Είναι η παραδοχή πως όταν η πίστη των ανθρώπων μετατοπιστεί, κανένας θεός δεν μπορεί να επιβιώσει στη σιωπή.
Η ιστορία που δε μας έμαθαν ποτέ: Τι περνούσαν οι μητέρες στην Αρχαία Ελλάδα;