Αν σας ρωτούσαν αν η Ελλάδα ανήκει στη Δύση ή στην Ανατολή, τι θα απαντούσατε; Η κλασική απάντηση, ειδικά μετά από τόσα χρόνια σχολείου, είναι ότι είμαστε η λίκνα του δυτικού πολιτισμού. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα και βαθιά ριζωμένη στην ιστορία. Αν αφήσουμε στην άκρη τα εθνικά σύνορα και τις σημερινές συμμαχίες, θα δούμε ότι οι πολιτισμικοί και ιστορικοί δεσμοί της Ελλάδας με τη Μέση Ανατολή – με Άραβες, Τούρκους και άλλους λαούς – είναι εξίσου ισχυροί, αν όχι ισχυρότεροι, από τους δεσμούς μας με την Ευρώπη.
Η πραγματική ταυτότητα πριν το έθνος-κράτος
Πριν 200 χρόνια, αν πηγαίνατε στη Θεσσαλονίκη και λέγατε σε κάποιον ότι είναι «Έλληνας», μάλλον θα σας κοιτούσε περίεργα. Οι άνθρωποι αυτοί αυτοπροσδιορίζονταν ως «Ρωμιοί», Ανατολικοί Χριστιανοί, κληρονόμοι της Ανατολικής Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας. Η ιδέα του έθνους-κράτους βασισμένου στη γλώσσα και σε συγκεκριμένη εθνικότητα ήταν δυτική εισαγωγή. Η Ελλάδα, μέσα από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ήταν για αιώνες αναπόσπαστο κομμάτι της Ανατολής, με εδάφη από Συρία και Παλαιστίνη μέχρι Αίγυπτο. Αυτή η ταυτότητα ήταν πολύ πιο «βυζαντινή» και πολύ λιγότερο «αρχαία ελληνική» με τη δυτική έννοια.
Η Δύση επιβάλλει μια νέα ταυτότητα
Το σύγχρονο ελληνικό κράτος γεννήθηκε μετά την Επανάσταση του 1821, αλλά η γέννησή του ήταν περίπλοκη και βαθιά επηρεασμένη από τη Δύση. Δυτικοί ρομαντικοί ταξιδιώτες και πολιτικοί είδαν στην Ελλάδα την κούνια του δικού τους πολιτισμού και αποφάσισαν να «σώσουν» τους απογόνους του Πλάτωνα. Στην πράξη, όμως, επέβαλαν μια ταυτότητα. Πρώτη τους κίνηση; Έβαλαν στον θρόνο έναν Βασιλιά από τη Βαυαρία, που δεν μιλούσε ελληνικά και δεν ήταν Ορθόδοξος, ώστε να ελέγχουν το νέο κράτος. Ήταν το πρώτο κράτος στην περιοχή που στήθηκε ως πρόσοπτο των δυτικών δυνάμεων, ένα μοντέλο που επαναλήφθηκε ξανά και ξανά στη Μέση Ανατολή τον επόμενο αιώνα.
Οι πληθυσμιακές ανταλλαγές: Το τραύμα που άλλαξε τα πάντα
Μετά τον καταστροφικό ελληνοτουρκικό πόλεμο, η Συνθήκη της Λωζάννης (1923) σφράγισε ένα από τα μεγαλύτερα τραύματα της νεότερης ιστορίας: τη βίαιη ανταλλαγή πληθυσμών. Περίπου 1,4 εκατομμύρια Ορθόδοξοι Χριστιανοί αναγκάστηκαν να φύγουν από την Τουρκία, ενώ 400.000 Μουσουλμάνοι έφυγαν από την Ελλάδα. Δεν ήταν απλώς μια μετακίνηση: ήταν μια εθνοκάθαρση με τη σφραγίδα του διεθνούς δικαίου που έβαλε τέλος σε αιώνες συνύπαρξης. Οι άνθρωποι αυτοί δεν χωρίστηκαν με βάση τη γλώσσα, αλλά με βάση τη θρησκεία. Τουρκόφωνοι Χριστιανοί βρέθηκαν στην Ελλάδα, ελληνόφωνοι Μουσουλμάνοι στην Τουρκία. Με αυτή την κίνηση ξεριζώθηκε ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας της περιοχής και γεννήθηκαν τα μονολιθικά έθνη-κράτη που ξέρουμε σήμερα.
Οι ελληνικές κοινότητες της διασποράς: Μάρτυρες μιας χαμένης εποχής
Πριν από τις ανταλλαγές, Έλληνες υπήρχαν παντού στην Ανατολή. Στην Αλεξάνδρεια και στο Κάιρο ζούσαν εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες, έμποροι και τεχνίτες, που συμμετείχαν ακόμα και στην κατασκευή της Διώρυγας του Σουέζ. Στη Βηρυτό και την Ιερουσαλήμ υπήρχαν δυναμικές κοινότητες. Δεν ήταν απλά απομεινάρια του παρελθόντος, αλλά ζωντανά κέντρα πολιτισμικής ανταλλαγής. Η ειρωνεία; Την ώρα που η Ελλάδα προσπαθούσε να «ευρωπαϊκοποιηθεί», κόβοντας τις γέφυρες με τη μεσανατολική της πλευρά, οι Έλληνες της Αιγύπτου ή της Τουρκίας ζούσαν αρμονικά με τους γύρω τους. Στην Τουρκία, μάλιστα, ήταν οι κοσμικιστές εθνικιστές που κυνήγησαν τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης τις δεκαετίες του ’60, ενώ με τον Ερντογάν και την αναβίωση της οθωμανικής κληρονομιάς, η μικρή κοινότητα βρήκε ξανά λίγο περισσότερο πολιτισμικό χώρο.
Η Ιερουσαλήμ: Το πιο δραματικό παράδειγμα
Στην καρδιά της σημερινής σύγκρουσης, στην Ιερουσαλήμ, η ελληνική κοινότητα είναι ίσως το πιο δραματικό παράδειγμα εξαφάνισης. Από 20.000 άτομα, έχουν μείνει λιγότεροι από 100. Ο σιωνισμός, ως εθνικιστικό κίνημα, δεν άφησε περιθώριο για αυτή τη μικτή, κοσμοπολίτικη ταυτότητα. Εκκλησίες και σχολεία δέχονται συνεχείς επιθέσεις από ισραηλινούς εποίκους. Πολλές ελληνικές βίλες στη δυτική Ιερουσαλήμ κατασχέθηκαν το 1948, με τον ίδιο τρόπο που κατασχέθηκαν και παλαιστινιακά σπίτια. Οι Έλληνες της πόλης θυμούνται ότι στη Νακμπά, ήταν Παλαιστίνιοι που τους ειδοποίησαν να φύγουν μαζί τους, θεωρώντας τους γείτονες, όχι ξένους.
Οι πολιτισμικοί δεσμοί που επιβιώνουν
Πέρα από πολιτική και σύνορα, αυτό που μας ενώνει πραγματικά είναι ο πολιτισμός. Η μουσική ρεμπέτικο γεννήθηκε σε λιμάνια της Ανατολής, όπως η Σμύρνη και η Αλεξάνδρεια. H μαστίχα της Χίου, αυτή η μοναδική ρητίνη, ήταν τόσο πολύτιμη στην οθωμανική αυλή που την είχε υπό τον άμεσο έλεγχο η μητέρα του Σουλτάνου, και σήμερα είναι βασικό υλικό σε αραβικά γλυκά και κεμπάπ. Η Αθήνα, με την αστική της αρχιτεκτονική, μοιάζει περισσότερο με Βηρυτό παρά με Παρίσι. Ακόμα και οι καθημερινές μας εκφράσεις, όπως το «μάσαλα» ή διάφορες ευχές, έχουν κοινές ρίζες ανάμεσα στο Ισλάμ και την Ορθοδοξία. Δεν είναι τυχαία η φράση του τελευταίου Μέγα Δούκα του Βυζαντίου, ότι πολλοί Ρωμιοί προτιμούσαν να δουν «την τουρμπάνα του Σουλτάνου παρά την τιάρα του Καρδινάλιου» στην Κωνσταντινούπολη.
Συμπέρασμα: Γιατί έχει σημασία αυτή η συζήτηση σήμερα;
Σήμερα η Ελλάδα βρίσκεται ξανά σε σταυροδρόμι. Η οικονομική κρίση απομάκρυνε πολλούς από το ευρωπαϊκό όνειρο, ενώ την ίδια στιγμή κεφάλαια από όλη τη Μέση Ανατολή (Αίγυπτο, Λίβανο, Τουρκία, ακόμα και Ισραήλ) καταλήγουν στην Αθήνα, κάνοντάς την νέα «μπουμ» πόλη της Ανατολικής Μεσογείου. Η γεωπολιτική συμμαχία με το Ισραήλ, χτισμένη πάνω στον φόβο για την Τουρκία, είναι επικίνδυνη και μπορεί να αλλοιώσει την ταυτότητα της χώρας. Αν κοιτάξουμε μπροστά, το μέλλον της Ελλάδας ίσως δεν βρίσκεται σε μια αγωνιώδη προσπάθεια να μοιάσει σε μια Δύση που συχνά την κρατά σε απόσταση, αλλά στην αναγνώριση και επαναξιολόγηση των βαθιών δεσμών της με τους γείτονές της. Στο να συνειδητοποιήσουμε ότι η Ελλάδα ανήκει στην Ανατολή όχι παρόλο που είναι Ορθόδοξη, αλλά επειδή είναι Ορθόδοξη – μια πίστη που συνυπήρξε για αιώνες με το Ισλάμ μέσα στις αυτοκρατορίες που διαμόρφωσαν την περιοχή.
Τα ξέρατε όλα αυτά; Σας έκανε να δείτε αλλιώς τη θέση της Ελλάδας στον κόσμο; Αν σας κέντρισε το ενδιαφέρον, μοιραστείτε αυτό το κείμενο και ρίξτε μια ματιά στις άλλες αναρτήσεις στον ιστότοπό μας για οπτικές που ξεφεύγουν από το συνηθισμένο αφήγημα.