Λίγες ώρες μετά την έναρξη του πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 1974 στην Κύπρο, ο τότε διοικητής της ΕΛΔΥΚ, Σταθόπουλος, επικοινώνησε με τον ταξίαρχο Ιωαννίδη, τον ιθύνοντα νου της χούντας των Αθηνών. Οι δύο άνδρες, με κοινή υπηρεσιακή παρελθόν στην Κύπρο τη δεκαετία του 1960, πίστευαν ότι η ανατροπή του Μακαρίου θα έλυνε ένα μακρόχρονο πρόβλημα για τον ελληνισμό. Η στάση αυτή αντανακλούσε τα αισθήματα μιας πλειοψηφίας των Ελλήνων αξιωματικών, που θεωρούσαν τον αρχιεπίσκοπο ως εμπόδιο για τα ελλαδικά και δυτικά συμφέροντα, με τάση προς τη Μόσχα. Το αίτημα για την απαλλαγή από τον Μακάριο δεν ήταν αυθόρμητο, καθώς είχαν προηγηθεί απόπειρες δολοφονίας και ένα αποτραπείσιο πραξικόπημα το 1972.
Το ρήγμα Αθήνας-Λευκωσίας και η προδρομική έκθεση της CIA
Το ρήγμα μεταξύ της ελληνικής χούντας και της Κυπριακής Δημοκρατίας είχε ανοίξει ήδη από την περίοδο της στρατιωτικοποίησης (1964-65). Ωστόσο, τα κρίσιμα στοιχεία που θα οδηγούσαν στο πραξικόπημα πλήθαιναν την άνοιξη του 1974. Παράλληλα, η CIA αδυνατούσε να αξιολογήσει σωστά την κατάσταση. Σε ημερήσια έκθεση προς τον πρόεδρο Νίξον, με ημερομηνία 11 Ιουλίου 1974, η αμερικανική υπηρεσία παραδέχτηκε δυσκολίες στην κατανόηση των πραγματικών δεδομένων. Τέσσερις μέρες αργότερα εξελίχθηκε το πραξικόπημα και ακολούθησε η τουρκική εισβολή.
Ο παράγοντας του Αιγαίου και η λανθασμένη εκτίμηση του Μακαρίου
Σύμφωνα με την ανάλυση της CIA, ο Μακάριος πίστευε ότι μπορούσε να κλιμακώσει την αντιπαράθεση με την Αθήνα εκείνη την περίοδο, καθώς η προσοχή της Ελλάδας και της Τουρκίας ήταν στραμμένη στο Αιγαίο λόγω της αντίθεσης για τις υφαλοκρηπίδες και το πετρέλαιο. Ο πρόεδρος της Κύπρου αισθανόταν ισχυρός εσωτερικά, μετά την εξουδετέρωση της ΕΟΚΑ Β’, και ήταν πεπεισμένος ότι ο Ιωαννίδης δεν θα τολμούσε σε πραξικόπημα, διότι αυτό θα έδινε στην Τουρκία την αφορμή για εισβολή. Αυτή την άποψη εξέφραζε ανοικτά. Η αυτοπεποίθησή του τον οδήγησε να στείλει στις 2 Ιουλίου επιστολή προς τον Παπαδόπουλο, απαιτώντας την απόσυρση όλων των ελλαδιτών αξιωματικών, κίνηση που δημοσιοποιήθηκε και προκάλεσε κρίση.
Η πραγματική διάθεση των Ελλήνων αξιωματικών στην Κύπρο
Η CIA παρουσίαζε λανθασμένα τα αισθήματα των Ελλήνων αξιωματικών. Στην έκθεσή της ανέφερε ότι η πλειοψηφία τους προτιμούσε οριστική απόσυρση ή την απόρριψη του αιτήματος του Μακαρίου. Στην πραγματικότητα, η επιστολή του προκάλεσε περαιτέρω ριζοσπαστικοποίηση. Πολλοί αξιωματικοί θεωρούσαν ότι μια μαζική αποχώρηση θα σήμαινε πογκρόμ και ατίμωση για ολόκληρο το στράτευμα της Ελλάδας. Υπήρχε η άποψη ότι ο Μακάριος οδηγούσε την Εθνική Φρουρά σε αποδυνάμωση, αφήνοντας το νησί ευάλωτο σε τουρκική επίθεση.
Η μοιραία αναποφασιστικότητα και οι προετοιμασίες του Ιωαννίδη
Η CIA αποδίδει στον Ιωαννίδη αναποφασιστικότητα και σημειώνει ότι η Αθήνα δεν φαινόταν να διαθέτει τα μέσα για να ανατρέψει τον Μακάριο. Ωστόσο, αυτή η εκτίμηση ήταν λανθασμένη. Ο Ιωαννίδης ήταν αποφασισμένος από τον χειμώνα του 1974 και είχε οργανώσει ένα στενό πυρήνα. Μέτρα όπως η κλήση δυνητικών αντιφρονούντων στην Αθήνα και η τοποθέτηση συγκεκριμένων αξιωματικών σε κρίσιμες θέσεις, όπως ο Γεωργίτσας ως επικεφαλής της Εθνικής Φρουράς, εξασφάλισαν την επιτυχία του πραξικοπήματος παρά την αντίσταση του Εφεδρικού Σώματος.
Η χαλαρή θέαση της Αγκυρας και το τελικό σφάλμα
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σημείο της έκθεσης είναι η αναφορά σε μια «χαλαρή θέαση» από την πλευρά του τουρκικού Υπουργείου Εξωτερικών. Οι Τούρκοι φέρεται να πίστευαν ότι τα συμφέροντά τους δεν απειλούνταν από μια σύγκρουση Αθήνας-Μακαρίου, ανησυχώντας μόνο σε περίπτωση επικράτησης ενωτικών δυνάμεων. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε ακριβώς αντίθετη. Το πραξικόπημα έδωσε στην Τουρκία την καλύτερη δυνατή αφορμή για εισβολή, η οποία και πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιουλίου 1974, με μοιραίες συνέπειες.
Γνώριζες όλες αυτές τις λεπτομέρειες για τις ημέρες πριν το πραξικόπημα; Αν σου φάνηκε ενδιαφέρον αυτό το ιστορικό απόσπασμα, μπορείς να το μοιραστείς με άλλους. Για περισσότερες αναλύσεις και άρθρα, εξερεύνησε τις κατηγορίες του ιστορικού αρχείου στον ιστότοπό μας.