Οι ελληνικές αποικίες στην Ιταλία ιδρύθηκαν από τον 8ο αιώνα π.Χ. ως εμπορικά κέντρα και καταφύγια εξορίστων, εκτοπίζοντας ντόπιους πληθυσμούς όπως οι Μεσσάπιοι και οι Οινοτροί. Η καταστροφή τους δεν ήρθε από εξωτερικούς εχθρούς, αλλά από σφοδρές συγκρούσεις ανάμεσα στις ίδιες τις γειτονικές πόλεις, όπως συνέβη το 510 π.Χ. όταν ο Κρότωνας ισοπέδωσε ολοκληρωτικά την πάμπλουτη Σύβαρη.
Πώς αναπτύχθηκαν και συγκρούστηκαν οι ελληνικές αποικίες
Η ελληνική παρουσία στην Κάτω Ιταλία ξεκίνησε με μεμονωμένους οικισμούς που γρήγορα εξελίχθηκαν σε ισχυρά αστικά κέντρα. Πρώτος σταθμός ήταν οι Πιθηκούσσες στην Ίσκια γύρω στο 770 π.Χ., ενώ ακολούθησε η Κύμη στην απέναντι ακτή. Στον κόλπο του Τάραντα, Σπαρτιάτες εξόριστοι ίδρυσαν τον Τάραντα το 706 π.Χ. σε μεσσαπική γη, ενώ Αχαιοί άποικοι δημιούργησαν μια αλυσίδα ισχυρών πόλεων: το Μεταπόντιο γύρω στο 630 π.Χ., τη Σύβαρη γύρω στο 720 π.Χ. και τον Κρότωνα.
Οι πόλεις αυτές δεν έμειναν στα αρχικά τους όρια. Η Σύβαρη έφτασε να ελέγχει τέσσερις διαφορετικούς λαούς, συγκέντρωνε φόρους και ίδρυσε δικές της αποικίες στην Τυρρηνική θάλασσα, όπως η Ποσειδωνία, ο Λάος και ο Σκίδρος. Με τον έλεγχο των χερσαίων περασμάτων, φορολογούσε το εμπόριο και στις δύο θάλασσες. Οι αχαϊκές πόλεις μοιράζονταν κοινά νομισματικά πρότυπα με ανάγλυφη τη μία όψη και κοίλη την άλλη, αλλά η κοινή καταγωγή δεν εμπόδισε την αιματοχυσία.
Όταν η Σίρις, μια ιωνική αποικία, βρέθηκε ανάμεσα στο Μεταπόντιο και τη Σύβαρη, οι αχαϊκές πόλεις συμμάχησαν μεταξύ 550 και 530 π.Χ. και την αφάνισαν. Στη συνέχεια, ο Κρότωνας επιτέθηκε στους Λοκρούς, αλλά ηττήθηκε στον ποταμό Σάγρα παρά την αριθμητική υπεροχή του.
Η μεγαλύτερη σύγκρουση ξέσπασε γύρω στο 510 π.Χ. Στη Σύβαρη, ο λαϊκιστής Τήλυς ανέτρεψε την ολιγαρχία και εξόρισε 500 πλούσιους πολίτες, οι οποίοι κατέφυγαν ως ικέτες στους βωμούς του Κρότωνα. Με την παρότρυνση του Πυθαγόρα και των οπαδών του, ο Κρότωνας αρνήθηκε να παραδώσει τους ικέτες. Υπό την ηγεσία του έξι φορές ολυμπιονίκη παλαιστή Μίλωνα, ο στρατός του Κρότωνα νίκησε τις δυνάμεις της Συβάρεως. Η Σύβαρη λεηλατήθηκε, ισοπεδώθηκε και καλύφθηκε από τα ιζήματα του ποταμού Κράθη.
Τι αποκαλύπτει η σύγκρουση για τον αποικισμό
Οι αρχαίες πηγές δίνουν συχνά τεράστιους αριθμούς για τις στρατιωτικές δυνάμεις των αποικιών, αναφέροντας στρατούς εκατοντάδων χιλιάδων ανδρών. Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν κυρίως το τεράστιο μέγεθος της κρίσης και την κλίμακα των συγκρούσεων στην περιοχή, ακόμα κι αν οι ιστορικές εκτιμήσεις τούς θεωρούν υπερβολικούς.
| Πόλη | Χρονολογία ίδρυσης | Κύριοι αντίπαλοι ή συγκρούσεις |
|---|---|---|
| Κύμη | Μετά το 770 π.Χ. | Ετρούσκοι, Ούμβριοι και Δαύνιοι (524 π.Χ.) |
| Σύβαρη | Περίπου 720 π.Χ. | Καταστροφή της Σίριδος, πόλεμος με Κρότωνα (510 π.Χ.) |
| Τάρας | 706 π.Χ. | Μεσσάπιοι |
| Σίρις | Περίπου 680 π.Χ. | Συμμαχία Μεταποντίου, Συβάρεως και Κρότωνα |
| Μεταπόντιο | Περίπου 630 π.Χ. | Εκτοπισμός Οινωτρών, καταστροφή της Σίριδος |
| Ποσειδωνία | Περίπου 600 π.Χ. | Επιβίωση μετά την πτώση της μητρόπολης Συβάρεως |
| Ελέα | Περίπου 535 π.Χ. | Φωκαείς πρόσφυγες απέναντι στην αχαϊκή επιρροή |
Ο αφανισμός των πόλεων δεν ίσχυε για κάθε αποικιακό κέντρο. Η Ποσειδωνία κατάφερε να επιβιώσει και διατήρησε τους ναούς της όρθιους, υιοθετώντας το αχαϊκό νομισματικό βάρος και το σύμβολο του ταύρου από τη χαμένη μητρόπολή της.
Ιστορικά στοιχεία και αρχαιολογικά ευρήματα
Τα υλικά ευρήματα επιβεβαιώνουν την άνοδο και την πτώση αυτών των κέντρων, όπως σημειώνει ο αφηγητής. Στο Μεταπόντιο, οι αεροφωτογραφίες αποκαλύπτουν ακόμη τις παράλληλες γραμμές που χώριζαν την εύφορη πεδιάδα σε ίσα αγροτεμάχια για τους αποίκους, ενώ 15 κίονες του ναού της Ήρας στέκονται ακόμη στο ανοιχτό τοπίο. Στον Τάραντα σώζονται δύο δωρικοί κίονες και εκατοντάδες αργυρά νομίσματα με τη μορφή του μυθικού ιδρυτή πάνω σε δελφίνι.
Στο ιερό της Ήρας στις εκβολές του ποταμού Σέλε, βρέθηκαν ανάγλυφες μετόπες του 570–550 π.Χ. που απεικονίζουν τον Ηρακλή, κενταύρους και γυναικείες πομπές. Στη νεκρόπολη του Ιππωνίου, αποικίας των Λοκρών, ανακαλύφθηκε μια λεπτή χρυσή ορφική πινακίδα με οδηγίες για την ψυχή στον κάτω κόσμο.
Για την καταστροφή της Συβάρεως, ο Στράβων ανέφερε ότι ο Κρότωνας εξέτρεψε τον ποταμό Κράθη πάνω στα ερείπια. Οι γεωλογικές έρευνες του 20ού αιώνα έδειξαν ότι η ταφή κάτω από 6 μέτρα ιλύος οφειλόταν σε φυσική διαδικασία, καθώς οι αρχαιολόγοι χρειάστηκε να κάνουν γεωτρήσεις σε βάθος μέσα σε υδροφόρο ορίζοντα για να εντοπίσουν τα αρχαϊκά θραύσματα.
Μπορείτε να μελετήσετε την οργάνωση του χώρου στο Μεταπόντιο και την Ποσειδωνία για να κατανοήσετε πώς σχεδίαζαν οι αρχαίοι άποικοι τη γη τους πριν ξεκινήσουν οι εσωτερικοί πόλεμοι.