Οι Υπερασπιστές Βορείου Ελλάδος, γνωστοί ως ΥΒΕ, και αργότερα η Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση, γνωστή ως ΠΑΟ, υπήρξαν μία από τις πιο σύνθετες και αμφιλεγόμενες οργανώσεις της Κατοχής. Έδρασαν στη Βόρεια Ελλάδα, σε έναν χώρο όπου η γερμανική κατοχή, η βουλγαρική προπαγάνδα, οι μειονοτικές πιέσεις, ο ελληνικός εθνικισμός και η αντιπαράθεση με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δημιούργησαν ένα εκρηκτικό περιβάλλον.
Η ΥΒΕ ιδρύθηκε στις 10 Ιουλίου 1941 στη Θεσσαλονίκη. Το πρακτικό ίδρυσης υπογράφηκε από τέσσερις αξιωματικούς μέσα στον ιερό ναό του Αγίου Ελευθερίου. Η οργάνωση επέλεξε την ονομασία Υπερασπισταί Βορείου Ελλάδος, δίνοντας από την αρχή έμφαση στον γεωγραφικό και εθνικό χαρακτήρα της αποστολής της. Πρώτος της στόχος ήταν η εξουδετέρωση της κατοχικής προπαγάνδας στη Βόρεια Ελλάδα.
Η περιοχή είχε ιδιαίτερη σημασία. Η Μακεδονία και η Θράκη βρέθηκαν στο επίκεντρο ανταγωνισμών, καθώς η Βουλγαρία, σύμμαχος του Άξονα, επιδίωκε να ενισχύσει την επιρροή της και να προωθήσει βουλγαρικές διεκδικήσεις. Για την ΥΒΕ, αντίπαλοι δεν ήταν μόνο οι γερμανικές κατοχικές αρχές, αλλά και οι «βουλγαρίζοντες», οι «ρουμανίζοντες» και όσοι θεωρούνταν «εθνικοί μειοδότες». Η οργάνωση είχε επίσης αλυτρωτικές διαθέσεις, μιλώντας για επέκταση των ελληνικών ορίων προς τις «ιστορικές» κατευθύνσεις.
Από νωρίς, η ΥΒΕ προσπάθησε να συντονιστεί με άλλες αντιστασιακές οργανώσεις. Ήρθε σε επαφή με την οργάνωση Ελευθερία, με σκοπό τον συντονισμό ή ακόμη και την ένωση των οργανώσεων, καθώς υπήρχαν κοινά σημεία στους στόχους τους. Στις συζητήσεις αυτές συμμετείχε και το ΕΑΜ, γεγονός που προκάλεσε φόβο σε στελέχη της ΥΒΕ, τα οποία δεν ήθελαν να απορροφηθούν από την Αριστερά. Ήδη από αυτή τη φάση φαίνεται η βασική αντίφαση της οργάνωσης: αντιστασιακή διάθεση απέναντι στον κατακτητή, αλλά και έντονος φόβος απέναντι στην εαμική επέκταση.
Η ΥΒΕ προσπάθησε επίσης να αποκτήσει επαφή με τη βρετανική πλευρά και την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. Στις 17 Οκτωβρίου 1941 έστειλε την πρώτη της έκθεση για την κατάσταση στη Βόρεια Ελλάδα. Η απάντηση από το Κάιρο ήταν θετική και στις αρχές του 1942 η οργάνωση χρηματοδοτήθηκε από τους Βρετανούς. Παρ’ όλα αυτά, βρετανικές εκτιμήσεις ανέφεραν ότι μέσα στο 1942 η δράση της δεν ήταν ιδιαίτερα σημαντική.
Η προσπάθεια για πραγματική ένοπλη δράση ενισχύθηκε όταν ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, μέσω της Αγγλοελληνικής Επιτροπής, έστειλε 5.000 χρυσές λίρες και ασυρμάτους για τη δημιουργία αντάρτικων σωμάτων. Η αποστολή έφτασε στις αρχές Φεβρουαρίου 1943 και στις 20 του ίδιου μήνα συγκροτήθηκε η πρώτη ανταρτοομάδα στην Πιερία. Μέχρι τότε, η οργάνωση είχε περισσότερο πολιτικό και οργανωτικό χαρακτήρα παρά ουσιαστική στρατιωτική δράση.
Την άνοιξη του 1943, ολοκληρώθηκε η μετονομασία της ΥΒΕ σε Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση. Η απόφαση είχε ληφθεί ήδη από τον Ιούλιο του 1942. Η νέα ονομασία, ΠΑΟ, στόχευε να δώσει στην οργάνωση ευρύτερο κύρος και να ξεπεράσει την εικόνα ενός στενά βορειοελλαδικού σχήματος. Η οργάνωση εξέδιδε την εφημερίδα Εθνική Φωνή, μέσα από την οποία προέβαλλε θέσεις για ενωμένο αντικατοχικό αγώνα, αλλά και ασκούσε έντονη κριτική στο ΕΑΜ.
Η ΠΑΟ όμως βαρύνθηκε από σοβαρές αντιφάσεις. Από τη μία εμφανιζόταν ως αντιστασιακή οργάνωση με εθνικό χαρακτήρα. Από την άλλη, στις τάξεις ή στον περίγυρό της υπήρχαν πρόσωπα που είχαν διοριστεί σε έμμισθες θέσεις από το κατοχικό καθεστώς, όπως ο Αθανάσιος Χρυσοχόου και ο Γεώργιος Θεμελής. Αυτό δημιούργησε έντονη δυσπιστία απέναντί της, τόσο από το ΕΑΜ όσο και από άλλες οργανώσεις του δεξιού χώρου.
Η αντιπαράθεση με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ έγινε σταδιακά κεντρικό στοιχείο της πορείας της. Ο ΕΛΑΣ υποπτευόταν την ΠΑΟ για σχέσεις με τον Χρυσοχόου και για φιλοδωσιλογικά στοιχεία. Τμήματα του ΕΛΑΣ Δυτικής Μακεδονίας επιτέθηκαν σε τμήματα της οργάνωσης και τα διέλυσαν. Μετά από αυτές τις συγκρούσεις, αντάρτες της ΥΒΕ/ΠΑΟ ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές: κάποιοι προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ, κάποιοι αποσύρθηκαν, ενώ άλλοι συνεργάστηκαν με τις κατοχικές δυνάμεις.
Τον Απρίλιο του 1943, ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε στον Αυγερινό Κοζάνης εναντίον ομάδας της ΠΑΟ. Ακολούθησαν συλλήψεις και εκτελέσεις αξιωματικών της οργάνωσης, ύστερα από διαδικασία που χαρακτηρίστηκε από την αντίπαλη πλευρά ως δίκη παρωδία. Σε αντίποινα, στελέχη της ΠΑΟ, σε συνεργασία με τον Πόντιο οπλαρχηγό Μιχάλη Παπαδόπουλο, εκτέλεσαν επτά στελέχη του ΕΑΜ, ανάμεσά τους και τον Λάζαρο Ζησιάδη. Έτσι, η σύγκρουση ξέφυγε από το επίπεδο πολιτικής αντιπαράθεσης και πήρε ανοιχτά εμφύλια χαρακτηριστικά.
Η ΠΑΟ προσπάθησε επίσης να παρουσιάσει το ΚΚΕ και το ΕΑΜ ως όργανα ξένων κομμουνιστικών κέντρων. Σε αυτό το πλαίσιο χρησιμοποίησε πλαστά σύμφωνα, όπως το λεγόμενο Σύμφωνο του Πετριτσίου, σύμφωνα με το οποίο το ΚΚΕ και το Κομμουνιστικό Κόμμα Βουλγαρίας δήθεν είχαν συμφωνήσει στη δημιουργία αυτόνομου «Μακεδονικού» κράτους. Το έγγραφο στάλθηκε στη Μέση Ανατολή, αλλά απορρίφθηκε ως πλαστό από τις βρετανικές υπηρεσίες. Παρ’ όλα αυτά, η ΠΑΟ συνέχισε να αξιοποιεί τέτοιες καταγγελίες για να ενισχύσει τον αντικομμουνιστικό της λόγο.
Η ιστορία της ΥΒΕ-ΠΑΟ είναι δύσκολη, γιατί δεν χωρά σε απλό σχήμα. Ήταν οργάνωση με ελληνικό εθνικό προσανατολισμό, δημιουργημένη σε μια περιοχή όπου υπήρχαν πραγματικές απειλές από βουλγαρική προπαγάνδα και κατοχική βία. Ταυτόχρονα, όμως, η αντιεαμική της ταυτότητα, οι σχέσεις στελεχών της με κατοχικούς μηχανισμούς και η μετατόπιση ορισμένων μελών της προς συνεργασία με τις δυνάμεις κατοχής την καθιστούν εξαιρετικά αμφιλεγόμενη.
Η ΥΒΕ-ΠΑΟ φωτίζει το πιο περίπλοκο πρόσωπο της Αντίστασης στη Βόρεια Ελλάδα. Εκεί όπου ο εθνικός αγώνας, ο αντικομμουνισμός, οι μειονοτικές αγωνίες, η βρετανική πολιτική, οι τοπικοί οπλαρχηγοί και η κατοχική εξουσία μπλέχτηκαν μεταξύ τους. Δεν ήταν απλώς μια αντιστασιακή οργάνωση. Ήταν και ένας από τους χώρους όπου φάνηκε νωρίς ότι η Ελλάδα, ακόμη πριν απελευθερωθεί, βάδιζε ήδη προς εσωτερική σύγκρουση.