Για τους αρχαίους Έλληνες, η Ιλιάδα του Ομήρου δεν ήταν απλώς ένα λογοτεχνικό έργο. Ήταν η «Βίβλος» τους, το θεμέλιο της εκπαίδευσης, της ηθικής και της θρησκείας τους. Όταν ο Πλάτωνας άρχισε να διαμορφώνει το φιλοσοφικό του σύστημα, στράφηκε με τεράστιο σεβασμό αλλά και με πρωτοφανή αυστηρότητα απέναντι στο ομηρικό έπος.
Μέσα από τα έργα του –με κυριότερη την Πολιτεία– ο Πλάτωνας ανέλυσε την Ιλιάδα όχι ως θεατής, αλλά ως κοινωνικός αναμορφωτής.
1. Η Λογοκρισία των Θεών: Το Πρόβλημα της Θεϊκής Ηθικής
Στο δεύτερο και τρίτο βιβλίο της Πολιτείας, ο Πλάτωνας εξετάζει την εκπαίδευση των «Φυλάκων» (των αρχόντων της ιδανικής του πολιτείας). Εκεί εξαπολύει μια σφοδρή επίθεση εναντίον του Ομήρου, κατηγορώντας τον ότι παρουσιάζει τους θεούς με ανθρώπινα ελαττώματα.
- Οι καυγάδες και τα ψέματα: Ο Πλάτωνας ενοχλείται βαθύτατα από σκηνές της Ιλιάδας όπου οι θεοί (όπως ο Δίας και η Ήρα) συνωμοτούν, λένε ψέματα, απατούν ο ένας τον άλλον ή θρηνούν.
- Η πηγή του κακού: Για τον Πλάτωνα, το Θείο είναι εξ ορισμού τέλειο και αγαθό. Συνεπώς, θεωρεί απαράδεκτο να διδάσκονται οι νέοι ότι οι θεοί προκαλούν συμφορές στους ανθρώπους, όπως συμβαίνει στον Τρωικό Πόλεμο. Προτείνει, μάλιστα, τη λογοκρισία αυτών των αποσπασμάτων, ώστε να μην διαφθείρονται οι ψυχές των πολιτών.
2. Η Κριτική στους Ήρωες: Το Παράδειγμα του Αχιλλέα
Ο Αχιλλέας είναι ο απόλυτος πρωταγωνιστής της Ιλιάδας, όμως για τον Πλάτωνα το πρότυπό του είναι προβληματικό για την κοινωνία.
- Η απειθαρχία και η φιλαργυρία: Ο φιλόσοφος κατακρίνει την αλαζονεία του Αχιλλέα απέναντι στον αρχιστράτηγο Αγαμέμνονα και την άρνησή του να πολεμήσει, επιλέγοντας το προσωπικό του πείσμα έναντι του κοινού καλού. Επίσης, καταδικάζει το γεγονός ότι ο Αχιλλέας δέχτηκε δώρα (λύτρα) από τον Πρίαμο για να επιστρέψει το σώμα του Έκτορα, θεωρώντας ότι αυτό προβάλλει τη φιλαργυρία.
- Ο ακραίος θρήνος: Όταν ο Πάτροκλος πεθαίνει, ο Αχιλλέας κυλιέται στο χώμα και θρηνεί απαρηγόρητα. Ο Πλάτωνας υποστηρίζει ότι οι πραγματικοί άνδρες και οι ηγέτες πρέπει να δείχνουν αυτοσυγκράτηση και ψυχικό σθένος (ανδρεία) απέναντι στον θάνατο, και όχι να παρασύρονται σε υστερικές εκδηλώσεις λύπης.
3. Ο Φόβος για τον Άδη και τη Μεταθανάτια Ζωή
Μια από τις πιο διάσημες παρεμβάσεις του Πλάτωνα αφορά τον τρόπο με τον οποίο η Ιλιάδα περιγράφει τον Κάτω Κόσμο.
- Στο έπος, ο Άδης παρουσιάζεται ως ένας σκοτεινός, τρομακτικός και θλιβερός τόπος, όπου οι ψυχές περιφέρονται σαν ανίσχυρες σκιές.
- Ο Πλάτωνας ζητά να διαγραφούν αυτές οι περιγραφές. Το επιχείρημά του είναι πολιτικό και στρατιωτικό: αν οι στρατιώτες πιστεύουν ότι η μεταθανάτια ζωή είναι μια αιώνια δυστυχία, θα φοβούνται τον θάνατο στο πεδίο της μάχης και θα δείχνουν δειλία. Οι πολεμιστές πρέπει να πιστεύουν ότι ο θάνατος για την πατρίδα δεν είναι το τέλος της ευτυχίας τους.
4. Η Φιλοσοφική Υπεράσπιση του Έρωτα (Συμπόσιο)
Αν στην Πολιτεία ο Πλάτωνας εμφανίζεται ως αυστηρός κριτής, στο Συμπόσιο χρησιμοποιεί την Ιλιάδα για να εξυμνήσει την ανώτερη μορφή του έρωτα. Όπως είδαμε, αναλύει τη σχέση Αχιλλέα και Πατρόκλου όχι ως μια απλή πολεμική συμμαχία, αλλά ως το απόλυτο παράδειγμα ερωτικής αυτοθυσίας. Εδώ, ο Όμηρος δεν επικρίνεται, αλλά η πλοκή του χρησιμοποιείται ως το απόλυτο τεκμήριο για το πώς ο αγνός έρωτας μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο στην ύστατη γενναιότητα.
Συμπέρασμα
Για τον Πλάτωνα, ο Όμηρος ήταν ο «μέγιστος των ποιητών», αλλά ταυτόχρονα και ένας «κίνδυνος» για την ορθλογική οργάνωση της κοινωνίας. Η κριτική του στην Ιλιάδα εγκαινίασε την αιώνια διαμάχη ανάμεσα στην Ποίηση (που απευθύνεται στο συναίσθημα) και τη Φιλοσοφία (που αναζητά την Αλήθεια και τη Λογική).
Αν βρήκες ενδιαφέρουσα την προσέγγιση του Πλάτωνα, γιατί δεν κοινοποιείς το άρθρο;