Η παρουσία των Ελλήνων στη Μικρά Ασία δεν περιοριζόταν στα παράλια ούτε αποτελούσε ένα μικρό, απομονωμένο στοιχείο του πληθυσμού. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ελληνικές κοινότητες υπήρχαν σε πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά από τη δυτική ακτή έως τον Πόντο, την Καππαδοκία και την Κιλικία. Οι διαθέσιμες καταγραφές διαφέρουν μεταξύ τους, όμως όλες δείχνουν έναν πολυάριθμο και οργανωμένο ελληνικό πληθυσμό.
Ένας πολυεθνικός πληθυσμός
Η Μικρά Ασία κατοικούνταν κυρίως από Τούρκους, αλλά η εικόνα ήταν πολύ πιο σύνθετη. Υπήρχαν Αρμένιοι, Εβραίοι, Λεβαντίνοι, Κούρδοι, Κιρκάσιοι, Τάταροι, Γεωργιανοί, Βόσνιοι, Πομάκοι, Άραβες και άλλες ομάδες. Πολλοί μουσουλμάνοι θεωρούνταν διοικητικά Τούρκοι, αν και δεν είχαν τουρκική καταγωγή. Σε αρκετές περιπτώσεις, επρόκειτο για παλαιότερους κατοίκους της περιοχής που είχαν εξισλαμιστεί ή είχαν ενσωματωθεί στον οθωμανικό πληθυσμό.
Οι Έλληνες ζούσαν εκεί από την αρχαιότητα. Ήταν απόγονοι των αρχαίων αποίκων, αλλά και ντόπιων πληθυσμών που εξελληνίστηκαν κατά τους ελληνιστικούς και βυζαντινούς χρόνους. Τον 19ο αιώνα ενισχύθηκαν από μετανάστες των νησιών του ανατολικού Αιγαίου, κυρίως από τη Λέσβο, αλλά και από την Ήπειρο.
Οι αριθμοί των καταγραφών
Ο ακριβής αριθμός των Ελλήνων δεν μπορεί να προσδιοριστεί απόλυτα, επειδή οι απογραφές ήταν διαφορετικές και συχνά επηρεάζονταν από πολιτικές σκοπιμότητες. Το 1910 ο Σύλλογος «Η Ανατολή» μιλούσε για 3 έως 4 εκατομμύρια Έλληνες, αριθμός που θεωρήθηκε υπερβολικός. Λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος Σύλλογος υπολόγισε ότι στις εκκλησιαστικές περιφέρειες του Οικουμενικού Πατριαρχείου ζούσαν 2.151.418 Έλληνες, σε 1.410 πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά.
Στον αριθμό αυτό προσέθετε περίπου 1.935.000 «κρυπτοχριστιανούς» ή εξισλαμισμένους, τους οποίους θεωρούσε ελληνικής καταγωγής. Η εκτίμηση αυτή δεν μπορεί να συγκριθεί άμεσα με τις επίσημες απογραφές, επειδή βασιζόταν σε διαφορετικά κριτήρια εθνικής ταυτότητας.
Το ελληνικό κράτος υπολόγισε το 1912 τον ελληνικό πληθυσμό της ηπειρωτικής Μικράς Ασίας σε 1.692.374 άτομα. Ο Kemal Karpat, με βάση οθωμανικά στοιχεία, έδωσε για το 1914 τον αριθμό των 1.498.540. Τα σημερινά πορίσματα του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών υπολογίζουν τους Ελληνορθόδοξους της Μικράς Ασίας το 1913 σε 1.547.952.
Έτσι, μια προσεκτική εκτίμηση τοποθετεί τον ελληνικό πληθυσμό τουλάχιστον μεταξύ 1,5 και 2,1 εκατομμυρίων, χωρίς να υπολογίζονται με τον ίδιο τρόπο οι εξισλαμισμένοι πληθυσμοί. Σε κάθε περίπτωση, οι Έλληνες αποτελούσαν περίπου το 10% έως 15% του συνολικού πληθυσμού της Μικράς Ασίας.
Κοινότητες, σχολεία και μητροπόλεις
Πριν από την Καταστροφή λειτουργούσαν 23 Ελληνορθόδοξες Μητροπόλεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Ανάμεσά τους βρίσκονταν οι Μητροπόλεις Σμύρνης, Εφέσου, Προύσας, Αμασείας, Τραπεζούντας, Καισαρείας, Ικονίου, Αγκύρας, Πισιδίας, Κυδωνιών και Χαλκηδόνος.
Το 1915, σύμφωνα με στοιχεία που είχε στη διάθεσή του ο Ελευθέριος Βενιζέλος, υπήρχαν 576 ελληνικοί συνοικισμοί με οργανωμένη κοινοτική ζωή. Οι κοινότητες συντηρούσαν σχολεία, εκκλησίες, νοσοκομεία, ορφανοτροφεία και μοναστήρια. Έρευνα του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών κατέγραψε συνολικά 2.163 Ελληνορθόδοξους οικισμούς στη Μικρά Ασία κατά τα έτη 1912 και 1913.
Η Σμύρνη ήταν το σημαντικότερο κέντρο ελληνικής παιδείας και πολιτισμού. Το 1920 είχε περίπου 350.000 κατοίκους, από τους οποίους οι 200.000 ήταν Έλληνες. Στην Κωνσταντινούπολη, το 1918, οι Έλληνες αριθμούσαν 364.459 άτομα, περίπου το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού του βιλαετίου.
Οικονομική δύναμη και διωγμοί
Οι Έλληνες είχαν ισχυρή παρουσία στο εμπόριο, στις τράπεζες, στα ελεύθερα επαγγέλματα και στη γεωργία. Στο βιλαέτι του Αϊδινίου, τη δεκαετία του 1880, αποτελούσαν το 80,1% του αγροτικού πληθυσμού και κατείχαν το 67,7% των μικρών γαιοκτησιών. Το 1911 είχαν περίπου το μισό εξωτερικό εμπόριο της περιοχής. Στη Σμύρνη, το 1920, οι 344 από τις 391 βιομηχανίες και βιοτεχνίες ήταν ελληνικής ιδιοκτησίας.
Η άνοδος του τουρκικού εθνικισμού μετά το 1909 ανέτρεψε αυτή την κατάσταση. Οι διωγμοί άρχισαν στην Ανατολική Θράκη το 1913 και επεκτάθηκαν στη δυτική Μικρά Ασία το 1914. Από το 1913 έως το 1918 εκδιώχθηκαν 298.449 Έλληνες από τη Μικρά Ασία, 257.019 από τον Πόντο και 218.447 από την Ανατολική Θράκη. Συνολικά, οι εκτοπισμένοι από οθωμανικά εδάφη έφτασαν τους 773.915.
Η τουρκοφωνία δεν εξαφάνιζε την ελληνική ταυτότητα
Πολλοί Ελληνορθόδοξοι ήταν τουρκόφωνοι, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως το Ναζλί. Η γλώσσα, όμως, δεν ταυτιζόταν πάντοτε με την εθνική συνείδηση. Η επέκταση των ελληνικών σχολείων, η εκκλησιαστική ζωή και η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας ενίσχυσαν σταδιακά την ελληνική παιδεία.
Οι διωγμοί του 1914 άλλαξαν και την πολιτική αυτοσυνειδησία των μικρασιατικών κοινοτήτων. Πολλοί Έλληνες, που μέχρι τότε ένιωθαν κυρίως δεμένοι με τον τόπο και τη θρησκευτική τους κοινότητα, στράφηκαν περισσότερο προς την Ελλάδα για λόγους προστασίας και επιβίωσης.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 1920 υπήρχε στη Μικρά Ασία ένας μεγάλος, πολυάριθμος και οργανωμένος ελληνισμός. Οι διαφορετικές εκτιμήσεις δεν αναιρούν την έκταση της παρουσίας του, αλλά αποκαλύπτουν τις δυσκολίες καταγραφής ενός πληθυσμού που ζούσε σε πολλές περιοχές, μιλούσε περισσότερες από μία γλώσσες και είχε υποστεί ήδη εκτοπίσεις και μετακινήσεις.
Γνωρίζατε αυτές τις πληροφορίες για τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας; Αν βρήκατε το κείμενο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά άρθρα.