Η Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση, γνωστή ως ΕΚΚΑ, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες αλλά και πιο τραγικές οργανώσεις της Ελληνικής Αντίστασης. Ιδρύθηκε μέσα στην Κατοχή, πολέμησε τις δυνάμεις του Άξονα, προσπάθησε να εκφράσει έναν δημοκρατικό και κοινωνικά προοδευτικό χώρο έξω από το ΕΑΜ και τον ΕΔΕΣ, αλλά τελικά συνδέθηκε με ένα από τα πιο σκοτεινά επεισόδια των εσωτερικών συγκρούσεων της Αντίστασης: τη διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων και την εκτέλεση του συνταγματάρχη Δημήτριου Ψαρρού.
Η ΕΚΚΑ ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1942. Κεντρικό πρόσωπο ήταν ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός, δημοκρατικός και βενιζελικός αξιωματικός, ο οποίος συνεργάστηκε με τον Απόστολο Καψαλόπουλο και τον Γεώργιο Καρτάλη, έναν νέο πολιτικό με προηγούμενη υπουργική θητεία. Η οργάνωση κινήθηκε στον χώρο των σοσιαλδημοκρατικών και δημοκρατικών αντιλήψεων, με έντονο αντιμοναρχικό και μεταρρυθμιστικό στοιχείο, ιδιαίτερα γύρω από τον Ψαρρό και τον Καρτάλη.
Το όνομα της οργάνωσης, «Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση», έδειχνε ήδη τη διπλή της στόχευση. Δεν μιλούσε μόνο για απελευθέρωση από τον ξένο κατακτητή, αλλά και για κοινωνική αλλαγή μετά τον πόλεμο. Το καταστατικό της προέβλεπε την εγκαθίδρυση μιας «λαοκρατούμενης δημοκρατίας», με κοινωνικό έλεγχο βασικών οικονομικών και τεχνικών μέσων παραγωγής, διαγραφή χρεών και περιορισμό των μεγάλων περιουσιών. Με άλλα λόγια, η ΕΚΚΑ δεν ήθελε απλώς επιστροφή στην προπολεμική κανονικότητα. Ήθελε μια νέα Ελλάδα μετά την Κατοχή.
Αυτό ακριβώς, όμως, την έβαζε σε δύσκολη θέση. Από τη μία πλευρά, η Δεξιά και οι μοναρχικοί την αντιμετώπιζαν με καχυποψία, θεωρώντας την υπερβολικά κοντά σε αριστερές ιδέες. Από την άλλη, το ΕΑΜ και η Αριστερά την έβλεπαν ως ανταγωνιστική οργάνωση που χρησιμοποιούσε κοινωνικά συνθήματα χωρίς να εντάσσεται στο εαμικό στρατόπεδο. Έτσι, η ΕΚΚΑ βρέθηκε από νωρίς ανάμεσα σε δύο ισχυρότερους πόλους, χωρίς να έχει τη μαζικότητα του ΕΑΜ ούτε τη σαφή δεξιά-φιλοβρετανική ταυτότητα που απέκτησε σε μεγάλο βαθμό ο ΕΔΕΣ.
Το στρατιωτικό σκέλος της οργάνωσης ήταν το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων. Συγκροτήθηκε στις 20 Απριλίου 1943 στην Παρνασσίδα και πήρε το όνομά του από το ιστορικό ευζωνικό σύνταγμα. Η μονάδα δραστηριοποιήθηκε κυρίως στη Φωκίδα και στη Στερεά Ελλάδα. Υπό την ηγεσία του Δημήτριου Ψαρρού, το 5/42 προσπάθησε να λειτουργήσει ως ανεξάρτητη αντιστασιακή δύναμη, συνεργαζόμενη κατά περίπτωση με τις άλλες οργανώσεις και με τη Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή.
Στο απόγειό του, το 5/42 έφτασε να αριθμεί περίπου 1.000 έως 1.500 άνδρες, ανάλογα με την περίοδο και την εκτίμηση. Συμμετείχε στο γενικό αρχηγείο των ανταρτικών οργανώσεων μαζί με τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. Θεωρητικά, αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει βάση για ενιαία αντιστασιακή δράση. Στην πράξη, όμως, οι σχέσεις ανάμεσα στις οργανώσεις ήταν γεμάτες δυσπιστία, ιδεολογικές αντιθέσεις και ανταγωνισμούς για τον έλεγχο της επόμενης ημέρας.
Η ΕΚΚΑ και το 5/42 βρέθηκαν πολύ νωρίς σε σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ. Ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε και αφόπλισε το 5/42 δύο φορές το 1943, τον Μάιο και τον Ιούνιο. Η πλευρά του ΕΛΑΣ κατηγορούσε στελέχη της ΕΚΚΑ για αντικομμουνιστική και κακοποιό δράση στην περιοχή. Η αντίθετη άποψη υποστηρίζει ότι ο ΕΛΑΣ προσπαθούσε να μονοπωλήσει την Αντίσταση και να εξουδετερώσει ανταγωνιστικές οργανώσεις. Όποια πλευρά κι αν εξετάσει κανείς, το βέβαιο είναι ότι η αντιστασιακή ενότητα είχε ήδη τραυματιστεί βαθιά.
Μετά από παρεμβάσεις της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής και συμφωνίες μεταξύ οργανώσεων, ο Ψαρρός και ο Καρτάλης δέχθηκαν να ανασυγκροτήσουν τη μονάδα. Το 5/42 συμμετείχε στις διεργασίες που οδήγησαν στις συμφωνίες μεταξύ ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ και Συμμαχικού Στρατηγείου, όπως στις συναντήσεις στο Μυρόφυλλο και στην Πλάκα το 1944. Όμως οι συμφωνίες αυτές δεν κατάφεραν να εξαλείψουν την καχυποψία.
Στο εσωτερικό του 5/42 υπήρχαν επίσης σοβαρές αντιθέσεις. Ενώ ο Ψαρρός και η πολιτική ηγεσία της ΕΚΚΑ κινούνταν σε δημοκρατική και αντιμοναρχική γραμμή, μέσα στη μονάδα υπήρχαν και φιλομοναρχικά στελέχη, όπως ο Θύμιος Δεδούσης και ο Γεώργιος Καπετζώνης. Ορισμένοι από αυτούς δεν αναγνώριζαν την πολιτική καθοδήγηση της ΕΚΚΑ και ήθελαν το 5/42 να υπαχθεί απευθείας στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, στον βασιλιά και στην εξόριστη κυβέρνηση. Έτσι, η οργάνωση πιεζόταν ταυτόχρονα από έξω και από μέσα.
Η τελική πράξη ήρθε τον Απρίλιο του 1944. Με αφορμή εκτελέσεις και προκλήσεις στην περιοχή, ο ΕΛΑΣ συγκέντρωσε δύναμη και επιτέθηκε εναντίον του 5/42 στη θέση Κλήματα Δωρίδας, στις 17 Απριλίου 1944. Το σύνταγμα δεν άντεξε την επίθεση και διαλύθηκε. Τμήματα των ανδρών του διασκορπίστηκαν, άλλοι αιχμαλωτίστηκαν, ενώ ένα μέρος ακολούθησε διαφορετικές πορείες. Ο ίδιος ο Δημήτριος Ψαρρός αρνήθηκε να εγκαταλείψει τους άνδρες του και τελικά συνελήφθη.
Ο θάνατος του Ψαρρού υπήρξε ένα από τα πιο βαριά τραύματα της Αντίστασης. Η επικρατέστερη εκδοχή είναι ότι εκτελέστηκε ενώ ήταν αιχμάλωτος. Το γεγονός προκάλεσε σοκ ακόμη και μέσα στους κύκλους της αριστερής Αντίστασης, καθώς ο Ψαρρός θεωρούνταν έντιμος αξιωματικός και προσωπικότητα με κύρος. Η εκτέλεσή του, μαζί με τη διάλυση του 5/42, επιδείνωσε δραματικά το κλίμα ανάμεσα στις αντιστασιακές δυνάμεις και προανήγγειλε την εμφύλια σύγκρουση που θα ακολουθούσε.
Η ιστορία της ΕΚΚΑ είναι σημαντική γιατί δείχνει πόσο σύνθετη ήταν η Ελληνική Αντίσταση. Δεν υπήρχαν μόνο «κατακτητές και αντιστασιακοί». Υπήρχαν διαφορετικά οράματα για την Ελλάδα μετά την Απελευθέρωση, διαφορετικές πολιτικές παραδόσεις, φόβοι, ανταγωνισμοί και συγκρούσεις. Η ΕΚΚΑ προσπάθησε να σταθεί ως τρίτος δημοκρατικός και κοινωνικός πόλος, ανάμεσα στο ΕΑΜ και στον ΕΔΕΣ. Δεν τα κατάφερε, αλλά η προσπάθειά της άφησε ισχυρό αποτύπωμα.
Σήμερα, η ΕΚΚΑ και το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων θυμίζουν ότι η Αντίσταση είχε και ηρωισμό και τραγωδία. Ο Δημήτριος Ψαρρός παραμένει μία από τις πιο σεβαστές και δραματικές μορφές της περιόδου: ένας αξιωματικός που πολέμησε τον κατακτητή, προσπάθησε να κρατήσει ανεξάρτητη γραμμή και τελικά χάθηκε μέσα στις εσωτερικές συγκρούσεις ενός αγώνα που είχε ήδη αρχίσει να σκιάζεται από τον επερχόμενο Εμφύλιο.