Ο Προμηθεύς II ήταν μία από τις σημαντικές μυστικές αντιστασιακές οργανώσεις που έδρασαν στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Η δράση του συνδέθηκε στενά με τη βρετανική SOE, τη Special Operations Executive, την υπηρεσία που είχε αναλάβει την οργάνωση σαμποτάζ, κατασκοπείας και υποστήριξης αντιστασιακών κινημάτων στις κατεχόμενες χώρες της Ευρώπης. Ο Προμηθεύς II δεν ήταν μαζική οργάνωση με ανοιχτή κοινωνική βάση. Ήταν δίκτυο ειδικών αποστολών, συνδεδεμένο με τον πόλεμο πληροφοριών και τις βρετανικές στρατηγικές για την ανάπτυξη της ελληνικής Αντίστασης.
Η οργάνωση ξεκίνησε αρχικά ως Προμηθέας Ι, με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Ευριπίδη Μπακιρτζή. Ο Μπακιρτζής ήταν αξιωματικός με έντονη πολιτική και στρατιωτική παρουσία στην περίοδο της Κατοχής και της Αντίστασης. Αργότερα, μέσα στο 1941, την οργάνωση ανέλαβε ο υποπλοίαρχος του Πολεμικού Ναυτικού Χαράλαμπος Κουτσογιαννόπουλος. Από τότε η οργάνωση έγινε γνωστή ως Προμηθεύς II.
Ο ρόλος της οργάνωσης ήταν άμεσα συνδεδεμένος με τις βρετανικές ανάγκες στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Ελλάδα, μετά την κατάληψή της από τις δυνάμεις του Άξονα, είχε μεγάλη σημασία για τις συμμαχικές επιχειρήσεις. Τα λιμάνια, τα αεροδρόμια, οι σιδηροδρομικές γραμμές, οι αποθήκες και οι θαλάσσιες διαδρομές μπορούσαν να επηρεάσουν τον πόλεμο σε ολόκληρη την περιοχή. Γι’ αυτό οι Βρετανοί ενδιαφέρονταν να δημιουργήσουν δίκτυα που θα συνέλεγαν πληροφορίες, θα οργάνωναν δολιοφθορές και θα βοηθούσαν στη διαμόρφωση ένοπλης αντίστασης.
Ο Προμηθεύς II πραγματοποίησε σειρά δολιοφθορών στον Πειραιά, στην Αττική και στο αεροδρόμιο των Μολάων στη Λακωνία. Οι επιχειρήσεις αυτές εντάσσονταν στη λογική του σαμποτάζ στρατηγικών υποδομών και εγκαταστάσεων που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από τις κατοχικές δυνάμεις. Σε μια εποχή όπου η ανοιχτή σύγκρουση ήταν εξαιρετικά δύσκολη, τέτοια χτυπήματα είχαν μεγάλη αξία. Προκαλούσαν ζημιές, καθυστερούσαν κινήσεις του εχθρού και έστελναν μήνυμα ότι η κατεχόμενη Ελλάδα δεν ήταν πλήρως ελεγχόμενη.
Η οργάνωση δεν περιορίστηκε στη στρατιωτική δράση. Έλαβε μέρος και στα πολιτικά πεπραγμένα της Αντίστασης. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί δείχνει ότι ο Προμηθεύς II βρισκόταν σε ένα σημείο όπου η μυστική δράση, η βρετανική πολιτική και οι ελληνικές αντιστασιακές ισορροπίες συναντιούνταν. Η SOE δεν ενδιαφερόταν μόνο για μεμονωμένα σαμποτάζ. Ενδιαφερόταν και για το ποια αντιστασιακά σώματα θα αναπτυχθούν, πώς θα συνδεθούν με τη Μέση Ανατολή και ποια πολιτική επιρροή θα έχουν.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το γνωστό επεισόδιο με τον Ναπολέοντα Ζέρβα, αρχηγό του ΕΔΕΣ. Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση, ο Κουτσογιαννόπουλος πίεσε τον Ζέρβα «με το πιστόλι στο χέρι» να βγει στο βουνό, καθώς εκείνος, παρά την προκαταβολή των 800 λιρών που είχε λάβει από τους Βρετανούς, καθυστερούσε. Το επεισόδιο, είτε ιδωθεί κυριολεκτικά είτε ως έντονη περιγραφή της πίεσης που ασκήθηκε, δείχνει τον ρόλο του Προμηθέα II στη διαμόρφωση της ένοπλης Αντίστασης. Δεν ήταν απλώς ένας μηχανισμός πληροφοριών, αλλά και παράγοντας που επηρέαζε κινήσεις προσώπων και οργανώσεων.
Η περίπτωση αυτή αποκαλύπτει και την πολυπλοκότητα των σχέσεων ανάμεσα στους Βρετανούς και τις ελληνικές αντιστασιακές δυνάμεις. Οι Βρετανοί ήθελαν ένοπλη δράση στην κατεχόμενη Ελλάδα, αλλά ταυτόχρονα προσπαθούσαν να στηρίξουν δυνάμεις που θεωρούσαν πολιτικά πιο συμβατές με τα μεταπολεμικά τους συμφέροντα. Ο Προμηθεύς II λειτούργησε μέσα σε αυτό το πεδίο: ανάμεσα στην ανάγκη για σαμποτάζ, την οργάνωση αντίστασης και την πολιτική επιρροή.
Η δράση της οργάνωσης δέχθηκε σοβαρό χτύπημα από τις αρχές Κατοχής τον Φεβρουάριο του 1943. Η οργάνωση ουσιαστικά διαλύθηκε, ενώ ο Χαράλαμπος Κουτσογιαννόπουλος συνελήφθη. Κατάφερε όμως να δραπετεύσει. Η διάλυση αυτή δείχνει πόσο ευάλωτα ήταν τα μυστικά δίκτυα. Μπορούσαν να έχουν μεγάλη αποτελεσματικότητα, αλλά μια σύλληψη, μια προδοσία ή μια εξάρθρωση μπορούσε να καταστρέψει μέσα σε λίγες ημέρες μια ολόκληρη δομή.
Η μεταπολεμική μοίρα του Κουτσογιαννόπουλου ήταν επίσης αποκαλυπτική για τις πολιτικές αντιθέσεις της εποχής. Στα Δεκεμβριανά του 1944 συστρατεύτηκε με το ΕΑΜ ενάντια στην αγγλική επέμβαση. Αυτή η επιλογή τον έφερε σε αντίθεση με το μεταπολεμικό κράτος και είχε ως αποτέλεσμα να δικαστεί αργότερα και να μη λάβει την αναγνώριση που θα περίμενε κανείς για τη δράση του στην Αντίσταση.
Η ιστορία του Προμηθέα II δείχνει ότι η Εθνική Αντίσταση δεν ήταν στατική ούτε μονοδιάστατη. Άνθρωποι και οργανώσεις μπορούσαν να συνεργάζονται με τους Βρετανούς, να οργανώνουν σαμποτάζ για λογαριασμό της SOE, και αργότερα να συγκρούονται πολιτικά με τη βρετανική παρουσία στην Ελλάδα. Οι γραμμές δεν ήταν πάντα απλές. Η Κατοχή, η Αντίσταση, η Απελευθέρωση και τα Δεκεμβριανά διαμόρφωσαν διαδρομές γεμάτες αντιφάσεις.
Ο Προμηθεύς II υπήρξε μια οργάνωση της σκιάς, αλλά με ουσιαστικό αποτύπωμα. Συνέδεσε την κατεχόμενη Ελλάδα με τις βρετανικές υπηρεσίες, οργάνωσε δολιοφθορές, επηρέασε πολιτικές και στρατιωτικές κινήσεις και έδειξε πόσο σημαντικός ήταν ο αθέατος πόλεμος των πληροφοριών και των ειδικών αποστολών. Δεν ήταν η μεγαλύτερη οργάνωση της Αντίστασης, αλλά ήταν από εκείνες που έδρασαν σε κρίσιμα σημεία, εκεί όπου η μυστική δράση μπορούσε να αλλάξει την πορεία των πραγμάτων.