Η Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων, γνωστή ως ΠΕΑΝ, υπήρξε μία από τις πιο εντυπωσιακές αντιστασιακές οργανώσεις της Κατοχής στην Αθήνα. Δεν ήταν μεγάλη σε αριθμούς, ούτε είχε τη μαζικότητα του ΕΑΜ. Ήταν όμως μια οργάνωση νεαρών κυρίως ανθρώπων, μαθητών, φοιτητών και επιστημόνων αστικής προέλευσης, που τόλμησε ένα από τα πιο θεαματικά σαμποτάζ της κατεχόμενης Ευρώπης: την ανατίναξη των γραφείων της δωσιλογικής ΕΣΠΟ στις 20 Σεπτεμβρίου 1942.
Η ΠΕΑΝ ιδρύθηκε στις 28 Οκτωβρίου 1941 στην Αθήνα, με πρωτοβουλία του αξιωματικού της αεροπορίας Κώστα Περρίκου, ο οποίος υπήρξε και ο πρώτος αρχηγός της. Μαζί του συμμετείχαν ο Ιωάννης Κατεβάτης, ο Γιώργος Αλεξιάδης, ο Διονύσης Παπαβασιλόπουλος και ο Αθανάσιος Σκούρας. Πρόδρομος της οργάνωσης ήταν η Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών, που είχε δημιουργηθεί νωρίτερα, τον Ιούνιο του 1941.
Η ΠΕΑΝ εξέφραζε κυρίως την αστική αθηναϊκή αντίσταση. Πολλά μέλη της ήταν φιλικά προς το Εθνικό Ενωτικό Κόμμα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, χωρίς όμως η οργάνωση να αποτελεί απλή προέκταση κόμματος. Διακήρυσσε την ανάγκη υπερκομματικής αντίστασης κατά του κατακτητή, ενώ είχε αντιμοναρχικές τάσεις και υποστήριζε ότι το ζήτημα της μοναρχίας έπρεπε να λυθεί μετά τον πόλεμο με δημοψήφισμα. Στο ιδεολογικό της πλαίσιο υπήρχαν και κοινωνικές αναφορές, με όραμα μια πιο δίκαιη μεταπολεμική Ελλάδα.
Η κοινωνική βάση της ΠΕΑΝ διέφερε από εκείνη του ΕΑΜ. Δεν ρίζωσε κυρίως στις εργατογειτονιές, αλλά σε μεσοαστικές συνοικίες, πανεπιστημιακές σχολές και κύκλους νέων που συνδέονταν φιλικά ή οικογενειακά. Δεν γνώρισε μεγάλη μαζικοποίηση και δεν ξεπέρασε περίπου τα 300-400 ενεργά μέλη σε μια δεδομένη περίοδο. Όμως η μικρή της κλίμακα δεν εμπόδισε την ανάληψη πολύ τολμηρής δράσης.
Η οργάνωση διέθετε Κεντρικό Συμβούλιο, μαχητικά τμήματα, πυρήνες σε συνοικίες της Αθήνας, στον Πειραιά και αργότερα στην Καλλιθέα, καθώς και παρουσία σε πανεπιστημιακές σχολές. Εξέδιδε παράνομο Τύπο, όπως τις εφημερίδες «Δόξα» και «Επαναστάτης», ενώ για ένα διάστημα κυκλοφόρησε και το περιοδικό «Κοινωνική Ενότης». Μέσα από αυτά τα έντυπα κατήγγελλε δωσίλογους, ενίσχυε το αντιστασιακό φρόνημα και προέβαλλε τις ιδέες της για την επόμενη ημέρα.
Η πρώτη δράση της ΠΕΑΝ περιλάμβανε συνθήματα, συμμετοχή σε αντικατοχικές εκδηλώσεις και συνεργασία με άλλες μυστικές οργανώσεις, όπως ο Όμηρος. Τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1942, ομάδα υπό την ηγεσία του Περρίκου πραγματοποίησε δολιοφθορές σε αποθήκες καυσίμων των κατοχικών δυνάμεων. Η οργάνωση συμμετείχε επίσης σε διαδηλώσεις, όπως στον εορτασμό της 25ης Μαρτίου 1942 και στη διαδήλωση της 28ης Οκτωβρίου.
Το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ έγινε στις 22 Αυγούστου 1942, εναντίον των γραφείων της δωσιλογικής ΟΕΔΕ, κοντά στην Ομόνοια. Τριμελής ομάδα του «Ουλαμού Καταστροφών», με τους Νίκο Μούρτο, Παναγιώτη Μιχαηλίδη και Αντώνη Μυτιληναίο, ανατίναξε τα άδεια γραφεία της οργάνωσης, προκαλώντας σοβαρές υλικές ζημιές χωρίς θύματα. Ήταν όμως μόνο η πρόβα για το μεγάλο χτύπημα που θα ακολουθούσε.
Έναν μήνα αργότερα, η ΠΕΑΝ αποφάσισε να χτυπήσει την ΕΣΠΟ, την Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση. Η ΕΣΠΟ ήταν δωσιλογική οργάνωση με φιλοναζιστικό προσανατολισμό και στόχο, μεταξύ άλλων, τη στρατολόγηση Ελλήνων για να πολεμήσουν στο πλευρό των Γερμανών. Για την Αντίσταση, η ύπαρξή της ήταν πρόκληση και κίνδυνος. Η ανατίναξή της δεν θα είχε μόνο πρακτικό αποτέλεσμα, αλλά και τεράστιο συμβολικό βάρος.
Το σαμποτάζ πραγματοποιήθηκε λίγο πριν το μεσημέρι της 20ής Σεπτεμβρίου 1942, σε ώρα που στα γραφεία της ΕΣΠΟ βρίσκονταν μέλη της οργάνωσης. Επταμελής ομάδα της ΠΕΑΝ, υπό τον Κώστα Περρίκο, εκτέλεσε την επιχείρηση. Η έκρηξη προκάλεσε μεγάλες απώλειες και διέλυσε ουσιαστικά την ΕΣΠΟ. Θεωρείται από τις μεγαλύτερες πράξεις δολιοφθοράς στην κατεχόμενη Ευρώπη μέχρι τότε και τόνωσε έντονα το ηθικό των Αθηναίων.
Οι Γερμανοί αρχικά αναζήτησαν την ευθύνη σε άλλες κατευθύνσεις, όμως σύντομα έφτασαν στα ίχνη της ΠΕΑΝ. Καθοριστικό ρόλο είχε η προδοσία του χωροφύλακα Πολύκαρπου Νταλιάνη, μέλους του Ομήρου, ο οποίος κατέδωσε ηγετικά στελέχη της οργάνωσης. Οι συλλήψεις έγιναν μεταξύ 11 και 28 Νοεμβρίου 1942. Οι συλληφθέντες βασανίστηκαν από τη Γκεστάπο, ενώ ο Νταλιάνης αποκαλύφθηκε αργότερα ως καταδότης και εκτελέστηκε από μέλη του Ομήρου.
Η εκτέλεση των σαμποτέρ υπήρξε βαρύ πλήγμα για την ΠΕΑΝ. Ο Κώστας Περρίκος και άλλα στελέχη οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Μετά το χτύπημα αυτό, η οργάνωση πέρασε εσωτερική κρίση και για μεγάλο διάστημα σχεδόν αδρανοποιήθηκε. Η ηγεσία πέρασε αργότερα στον Γιώργο Αλεξιάδη, ενώ έγιναν προσπάθειες ανασυγκρότησης.
Το 1943 και το 1944 η ΠΕΑΝ συνέχισε τη δράση της, αν και ποτέ δεν ξαναβρήκε την ορμή της περιόδου Περρίκου. Πραγματοποίησε μικρότερες δολιοφθορές εναντίον του γερμανικού στρατού και σταδιακά κινήθηκε πιο καθαρά στον αντιεαμικό χώρο. Τον Αύγουστο του 1944, μέλη της εντάχθηκαν στον Εθνικό Στρατό Αθηνών. Πριν και κατά τα Δεκεμβριανά, η ΠΕΑΝ συντάχθηκε με τις κυβερνητικές δυνάμεις και πολέμησε εναντίον εαμικών οργανώσεων. Αυτοδιαλύθηκε τον Φεβρουάριο του 1945, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.
Η ΠΕΑΝ έμεινε στην ιστορία κυρίως για την ανατίναξη της ΕΣΠΟ. Και δικαίως. Ήταν μια επιχείρηση υψηλού ρίσκου, με τεράστιο ψυχολογικό αντίκτυπο, που έδειξε ότι ακόμη και στην καρδιά της κατεχόμενης Αθήνας μπορούσε να οργανωθεί ισχυρό πλήγμα εναντίον των δωσιλογικών μηχανισμών. Η ιστορία της ΠΕΑΝ είναι ιστορία νεανικού θάρρους, αστικής αντιστασιακής δράσης, αλλά και της γρήγορης μετάβασης από την ενότητα εναντίον του κατακτητή στις πολιτικές συγκρούσεις της Απελευθέρωσης.