ΕΔΕΣ: Η μεγαλύτερη μη αριστερή αντιστασιακή οργάνωση της Κατοχής

Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος, γνωστός ως ΕΔΕΣ, υπήρξε η δεύτερη μεγαλύτερη ελληνική αντιστασιακή οργάνωση της Κατοχής και η σημαντικότερη μη αριστερή δύναμη της Εθνικής Αντίστασης. Η δράση του συνδέθηκε κυρίως με την Ήπειρο, τον Ναπολέοντα Ζέρβα, τις Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών, τη συμμετοχή στον Γοργοπόταμο, αλλά και τις σκληρές ενδοαντιστασιακές συγκρούσεις με τον ΕΛΑΣ. Ο ΕΔΕΣ ιδρύθηκε στην Αθήνα στις 9 Σεπτεμβρίου 1941 από τον απόστρατο αντισυνταγματάρχη Ναπολέοντα Ζέρβα, τον αξιωματικό Λεωνίδα Σπαή και τον δικηγόρο Ηλία Σταματόπουλο. Αρχικά, η οργάνωση είχε έντονο αντιμοναρχικό και βενιζελικό χαρακτήρα. Στόχος της ήταν η συσπείρωση δυνάμεων γύρω από τον στρατηγό Νικόλαο Πλαστήρα και η διαμόρφωση μιας μεταπολεμικής Ελλάδας χωρίς βασιλεία. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα πρώτα κείμενα της οργάνωσης ο αντιστασιακός αγώνας δεν βρισκόταν ακόμη στο κέντρο. Η μετάβαση του ΕΔΕΣ σε πραγματική ένοπλη αντιστασιακή δράση έγινε κυρίως ύστερα από βρετανική πίεση και στήριξη. Οι Βρετανοί αναζητούσαν μη εαμικές δυνάμεις που θα μπορούσαν να αναπτύξουν αντάρτικο και να λειτουργήσουν ως αντίβαρο στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Μέσα από επαφές με βρετανικές υπηρεσίες και με οικονομική ενίσχυση, ο Ζέρβας βγήκε στο βουνό τον Ιούλιο του 1942, μαζί με μικρό αριθμό συνεργατών του. Οι πρώτες αντάρτικες ομάδες του ΕΔΕΣ εμφανίστηκαν στη Δυτική Ελλάδα, κυρίως στην περιοχή της Ηπείρου και του Βάλτου. Η τοπική κοινωνία, οι παλιές αρματολικές οικογένειες και οι σχέσεις του Ζέρβα με πρόσωπα της περιοχής βοήθησαν στην εδραίωση της οργάνωσης. Σταδιακά, το ένοπλο σκέλος του ΕΔΕΣ πήρε τη μορφή των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών, των ΕΟΕΑ. Η πιο γνωστή στιγμή του ΕΔΕΣ ήταν η συμμετοχή του στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, τον Νοέμβριο του 1942. Η επιχείρηση οργανώθηκε με τη συνεργασία των Βρετανών, του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, και υπήρξε μία από τις κορυφαίες πράξεις σαμποτάζ στην κατεχόμενη Ευρώπη. Ο Γοργοπόταμος έμεινε στη συλλογική μνήμη ως σπάνια στιγμή ενότητας των αντιστασιακών δυνάμεων, πριν οι εσωτερικές αντιθέσεις γίνουν αγεφύρωτες. Ιδεολογικά, ο ΕΔΕΣ συγκέντρωσε φιλελεύθερους, βενιζελικούς, αστούς δημοκράτες, αντιμοναρχικούς στην αρχή, αλλά και σταδιακά βασιλόφρονες και συντηρητικούς. Η μετατόπιση αυτή οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στις βρετανικές πιέσεις και στις ανάγκες του πολέμου. Όταν ο Ζέρβας έστειλε δήλωση νομιμοφροσύνης στον εξόριστο βασιλιά, η οργάνωση έγινε πιο ελκυστική σε δεξιούς και βασιλόφρονες κύκλους, αλλά απομακρύνθηκε από την αρχική της αντιμοναρχική ταυτότητα. Το 1943 ο ΕΔΕΣ υπήχθη στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών, μαζί με τον ΕΛΑΣ και την ΕΚΚΑ. Την ίδια περίοδο συμμετείχε σε επιχειρήσεις κατά των κατοχικών δυνάμεων, όπως στην επιχείρηση «Ζώα» και σε μάχες στη Δυτική Ελλάδα. Όμως το 1943 ήταν και η χρονιά που οι σχέσεις με τον ΕΛΑΣ επιδεινώθηκαν δραματικά. Το φθινόπωρο του 1943 ξέσπασαν οι πρώτες μεγάλες συγκρούσεις ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. Οι δύο οργανώσεις ανταγωνίζονταν για έλεγχο περιοχών, επιρροή στον πληθυσμό και θέση στη μεταπολεμική Ελλάδα. Οι συγκρούσεις έγιναν ενώ οι Γερμανοί πραγματοποιούσαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, γεγονός που έκανε την κατάσταση ακόμη πιο τραγική. Η Ήπειρος βρέθηκε ανάμεσα σε γερμανική βία, αντιστασιακές επιχειρήσεις και εμφύλιες συγκρούσεις. Στην ίδια περίοδο εντάσσεται και η εκτέλεση του Γερμανού αξιωματικού Γιόζεφ Ζάλμινγκερ από αντάρτες του ΕΔΕΣ, στις 3 Οκτωβρίου 1943. Η γερμανική απάντηση ήταν σκληρή και οδήγησε, μεταξύ άλλων, στο ολοκαύτωμα των Λιγκιάδων. Το γεγονός δείχνει τη φρίκη της κατοχικής πραγματικότητας: μια αντιστασιακή ενέργεια μπορούσε να προκαλέσει μαζικά αντίποινα εναντίον αμάχων. Η ιστορία του ΕΔΕΣ περιλαμβάνει και το δύσκολο ζήτημα των επαφών ή άτυπων συμφωνιών μη επίθεσης με γερμανικές δυνάμεις στην Ήπειρο. Η σχετική συζήτηση παραμένει ιστορικά φορτισμένη. Ο ΕΔΕΣ συνέχισε να πολεμά κατά των Γερμανών, αλλά οι συνθήκες της ενδοαντιστασιακής σύγκρουσης και οι γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις δημιούργησαν περιόδους τακτικών υπολογισμών, οι οποίες μεταπολεμικά ερμηνεύτηκαν με διαφορετικούς τρόπους. Κατά την Απελευθέρωση, ο ΕΔΕΣ έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην Ήπειρο. Συνδέθηκε με την εκδίωξη των Τσάμηδων, δηλαδή τμημάτων του αλβανικού μουσουλμανικού πληθυσμού της Θεσπρωτίας που είχαν συνεργαστεί με τις κατοχικές δυνάμεις και είχαν αναπτύξει αυτονομιστική δράση. Το ζήτημα αυτό παραμένει ιστορικά ευαίσθητο, καθώς περιλαμβάνει συνεργασία με τον Άξονα, αντίποινα, εκτοπισμούς και μεταπολεμικές εθνικές διεκδικήσεις. Στα Δεκεμβριανά του 1944, ο ΕΔΕΣ δέχθηκε μεγάλη επίθεση από τον ΕΛΑΣ στην Ήπειρο. Οι δυνάμεις του Ζέρβα υποχώρησαν και τελικά επιβιβάστηκαν σε βρετανικά και ελληνικά πλοία με προορισμό την Κέρκυρα. Ο ΕΛΑΣ κυριάρχησε τότε στην Ήπειρο. Λίγο αργότερα, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, οι Εδεσίτες που είχαν μεταφερθεί στην Κέρκυρα εντάχθηκαν σε νέες κρατικές δομές, όπως η Εθνοφυλακή. Ο ΕΔΕΣ διαλύθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1945 με απόφαση του Ναπολέοντα Ζέρβα. Η πορεία του είχε κλείσει έναν κύκλο γεμάτο αντιφάσεις: ξεκίνησε ως αντιμοναρχική οργάνωση, εξελίχθηκε σε βασικό μη αριστερό αντάρτικο πόλο, πολέμησε τις κατοχικές δυνάμεις, συνεργάστηκε με τους Βρετανούς, συγκρούστηκε με τον ΕΛΑΣ και τελικά εντάχθηκε στο στρατόπεδο που θα κυριαρχούσε στο μεταπολεμικό κράτος. Η ιστορία του ΕΔΕΣ είναι απαραίτητη για να κατανοηθεί η Εθνική Αντίσταση. Δεν ήταν απλώς «η δεξιά αντίσταση», όπως συχνά απλουστεύεται. Ήταν ένα σύνθετο σχήμα βενιζελικών, δημοκρατικών, συντηρητικών, αντικομμουνιστών και φιλοβρετανικών δυνάμεων, με πραγματική αντιστασιακή δράση αλλά και βαριά εμπλοκή στις εμφύλιες συγκρούσεις της Κατοχής. Ο ΕΔΕΣ δείχνει καθαρά ότι η Ελλάδα δεν περίμενε την Απελευθέρωση για να διχαστεί. Ο διχασμός είχε ήδη αρχίσει μέσα στα χρόνια του αγώνα.