Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, γνωστό ως ΕΑΜ, υπήρξε η μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση της Κατοχής και η μαζικότερη πολιτική οργάνωση της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ιδρύθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 1941, μέσα στην Αθήνα της πείνας, της κατοχής και της πολιτικής κατάρρευσης, και μέσα σε λίγα χρόνια κατάφερε να γίνει ο βασικός φορέας λαϊκής αντίστασης απέναντι στις δυνάμεις του Άξονα.
Το ΕΑΜ ιδρύθηκε από τέσσερα κόμματα: το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας, το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας και την Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας. Οι αντιπρόσωποι που υπέγραψαν το ιδρυτικό ήταν ο Λευτέρης Αποστόλου για το ΚΚΕ, ο Χρήστος Χωμενίδης για το ΣΚΕ, ο Απόστολος Βογιατζής για το Αγροτικό Κόμμα και ο Ηλίας Τσιριμώκος για την ΕΛΔ. Το ιδρυτικό κείμενο όριζε ως στόχο την απελευθέρωση του έθνους από τον ξένο ζυγό και την κατοχύρωση του δικαιώματος του ελληνικού λαού να αποφασίσει ο ίδιος για το πολίτευμά του.
Η ίδρυση του ΕΑΜ δεν έγινε σε εύκολες συνθήκες. Το ΚΚΕ είχε προηγουμένως υποστεί σκληρές διώξεις από το καθεστώς Μεταξά, με εκατοντάδες στελέχη φυλακισμένα ή εξόριστα. Μετά τη γερμανική εισβολή και την κατάληψη της χώρας, όμως, το κόμμα ανασυγκροτήθηκε και επιδίωξε τη δημιουργία ενός ευρύτερου λαϊκού μετώπου. Οι περισσότερες παλιές πολιτικές ηγεσίες ήταν διστακτικές ή αρνητικές απέναντι σε μια οργανωμένη αντίσταση, θεωρώντας τη μάταιη απέναντι στη γερμανική στρατιωτική ισχύ. Το ΕΑΜ γεννήθηκε ακριβώς μέσα σε αυτό το κενό.
Στις 10 Οκτωβρίου 1941, το ΕΑΜ έκανε την επίσημη εμφάνισή του με διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό. Καλούσε σε οργάνωση, αντίσταση και εθνική απελευθέρωση. Το μήνυμά του βρήκε απήχηση επειδή απαντούσε σε πραγματικές ανάγκες: πείνα, καταπίεση, απελπισία, απουσία κρατικής προστασίας και ανάγκη για συλλογική δράση. Η Κατοχή δεν ήταν μόνο στρατιωτική ή πολιτική συνθήκη. Ήταν καθημερινή μάχη επιβίωσης.
Η Αθήνα και ο Πειραιάς χτυπήθηκαν από τον μεγάλο λιμό του χειμώνα 1941-42. Χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν από την πείνα. Σε αυτό το περιβάλλον, το ΕΑΜ δεν εμφανίστηκε μόνο ως πολιτικό μέτωπο, αλλά και ως μηχανισμός κοινωνικής κινητοποίησης και αλληλεγγύης. Η Εθνική Αλληλεγγύη, που συνδέθηκε με το ΕΑΜ, ανέλαβε δράσεις στήριξης, σίτισης, περίθαλψης και προστασίας καταδιωκόμενων.
Το 1942 ιδρύθηκε το ένοπλο σκέλος του ΕΑΜ, ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός, ο ΕΛΑΣ. Η εμφάνιση του Άρη Βελουχιώτη στη Δομνίστα της Ευρυτανίας τον Ιούνιο του 1942 συμβόλισε την έναρξη του οργανωμένου εαμικού αντάρτικου. Από εκεί και πέρα, το ΕΑΜ δεν ήταν μόνο μαζικό πολιτικό κίνημα πόλεων και χωριών, αλλά και ένοπλη δύναμη που σταδιακά απλώθηκε σε μεγάλο μέρος της υπαίθρου.
Ο ΕΛΑΣ έγινε η μεγαλύτερη αντάρτικη οργάνωση της κατεχόμενης Ελλάδας. Μέχρι το φθινόπωρο του 1944 αριθμούσε δεκάδες χιλιάδες ενόπλους. Η δράση του περιλάμβανε μάχες, σαμποτάζ, επιθέσεις σε κατοχικές δυνάμεις, έλεγχο ορεινών περιοχών και δημιουργία ζωνών που έμειναν γνωστές ως Ελεύθερη Ελλάδα. Σε αυτές τις περιοχές το ΕΑΜ προσπάθησε να οργανώσει μορφές λαϊκής διοίκησης, δικαιοσύνης, εκπαίδευσης και ασφάλειας.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η δημιουργία της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, της ΠΕΕΑ, τον Μάρτιο του 1944. Η ΠΕΕΑ λειτούργησε ως ένα είδος κυβέρνησης της Ελεύθερης Ελλάδας. Διοργάνωσε εκλογές για το Εθνικό Συμβούλιο, στις οποίες συμμετείχαν πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι, μεταξύ αυτών και γυναίκες και νέοι άνω των 18 ετών. Αυτό ήταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά πολιτικά γεγονότα της Κατοχής.
Το ΕΑΜ είχε επίσης τεράστια δύναμη στις πόλεις. Οργάνωσε απεργίες, διαδηλώσεις και κινητοποιήσεις. Τον Φεβρουάριο του 1943, μαζικές κινητοποιήσεις συνέβαλαν στη ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης, δηλαδή της αποστολής Ελλήνων εργατών στη Γερμανία. Το καλοκαίρι του 1943, μεγάλες διαδηλώσεις αντέδρασαν στην επέκταση της βουλγαρικής ζώνης κατοχής στη Μακεδονία. Αυτές οι κινητοποιήσεις είχαν νεκρούς και τραυματίες, αλλά έδειξαν τη δύναμη του οργανωμένου λαού μέσα στην Κατοχή.
Τον Φεβρουάριο του 1943 ιδρύθηκε η ΕΠΟΝ, η νεολαία του ΕΑΜ. Η ΕΠΟΝ έγινε ένας από τους πιο ζωντανούς οργανισμούς της Αντίστασης, με δράση στην προπαγάνδα, στην πολιτική οργάνωση, στον πολιτισμό, στη νεανική κινητοποίηση και σε πολλές περιπτώσεις στον ένοπλο αγώνα. Για χιλιάδες νέους και νέες, η ΕΠΟΝ ήταν η πρώτη εμπειρία πολιτικής συμμετοχής.
Το ΕΑΜ όμως δεν ήταν μόνο αντιστασιακό κίνημα. Ήταν και δύναμη που διεκδικούσε τη μορφή της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η έννοια της λαοκρατίας, η μεγάλη κοινωνική βάση του κινήματος και η ισχύς του ΕΛΑΣ το έκαναν κεντρικό παράγοντα για την επόμενη ημέρα. Αυτό προκάλεσε φόβο στις παλιές πολιτικές ελίτ, στους βασιλόφρονες, στους Βρετανούς και στις μη εαμικές αντιστασιακές οργανώσεις. Από το 1943 και μετά, οι ενδοαντιστασιακές συγκρούσεις έγιναν όλο και πιο έντονες.
Οι συγκρούσεις του ΕΛΑΣ με τον ΕΔΕΣ, την ΕΚΚΑ και άλλες οργανώσεις αποτελούν ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της Αντίστασης. Το ΕΑΜ υποστήριζε ότι αντιμετώπιζε οργανώσεις με αντικομμουνιστική, αντιλαϊκή ή ύποπτη δράση. Οι αντίπαλοί του κατηγορούσαν τον ΕΛΑΣ ότι προσπαθούσε να μονοπωλήσει την Αντίσταση και να εξουδετερώσει κάθε ανεξάρτητη δύναμη. Η αλήθεια είναι ότι η Αντίσταση είχε ήδη μετατραπεί και σε αγώνα πολιτικής κυριαρχίας.
Με την Απελευθέρωση, το ΕΑΜ συμμετείχε στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου, με έξι υπουργούς. Όμως οι διαφωνίες για τον αφοπλισμό των αντάρτικων στρατών, την τύχη των Ταγμάτων Ασφαλείας και τον έλεγχο της εξουσίας οδήγησαν σε ρήξη. Στις 2 Δεκεμβρίου 1944 οι ΕΑΜικοί υπουργοί παραιτήθηκαν. Στις 3 Δεκεμβρίου πραγματοποιήθηκε μεγάλο συλλαλητήριο στην Αθήνα, το οποίο καταπνίγηκε αιματηρά. Ακολούθησαν τα Δεκεμβριανά, η ένοπλη σύγκρουση του ΕΛΑΣ με βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις.
Η ήττα του ΕΛΑΣ στα Δεκεμβριανά οδήγησε στη Συμφωνία της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945 και στον αφοπλισμό του. Ακολούθησε περίοδος βίας εναντίον αριστερών και εαμικών πολιτών, γνωστή ως Λευκή Τρομοκρατία, η οποία συνέβαλε στην πορεία προς τον Εμφύλιο Πόλεμο. Το ΕΑΜ ως πολιτικό και κοινωνικό φαινόμενο δεν εξαφανίστηκε αμέσως, αλλά το κίνημα που είχε κυριαρχήσει στην Κατοχή βρέθηκε πλέον υπό σκληρή καταστολή.
Μετά τον Εμφύλιο, το ΕΑΜ δαιμονοποιήθηκε από το μετεμφυλιακό κράτος ως «αντεθνική» οργάνωση. Χιλιάδες μέλη και υποστηρικτές του διώχθηκαν, φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν ή αποκλείστηκαν πολιτικά. Μόνο το 1982 αναγνωρίστηκε επίσημα ως αντιστασιακή οργάνωση από την κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου.
Η ιστορία του ΕΑΜ είναι τεράστια γιατί περιλαμβάνει όλα τα μεγάλα ερωτήματα της δεκαετίας του 1940: Κατοχή, πείνα, αντίσταση, λαϊκή αυτοοργάνωση, ένοπλος αγώνας, κοινωνική αλλαγή, σύγκρουση με τον παλιό πολιτικό κόσμο, βρετανική επέμβαση, Δεκεμβριανά και πορεία προς τον Εμφύλιο. Ήταν ταυτόχρονα απελευθερωτικό κίνημα, κοινωνικό φαινόμενο, πολιτική δύναμη και κρατικό πείραμα στην Ελεύθερη Ελλάδα. Γι’ αυτό παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά και πιο φορτισμένα κεφάλαια της ελληνικής ιστορίας.