Οι Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών, γνωστές ως ΕΟΕΑ, ήταν το ένοπλο σώμα του ΕΔΕΣ και μία από τις σημαντικότερες μη ΕΑΜικές στρατιωτικές δυνάμεις της ελληνικής Αντίστασης. Αν ο ΕΔΕΣ ήταν η πολιτική οργάνωση που ίδρυσαν ο Ναπολέων Ζέρβας, ο Λεωνίδας Σπαής και ο Ηλίας Σταματόπουλος το 1941, οι ΕΟΕΑ ήταν το αντάρτικο σκέλος που έδωσε πραγματική στρατιωτική υπόσταση σε αυτή την προσπάθεια. Η ιστορία τους είναι δεμένη κυρίως με την Ήπειρο, τα βουνά της, τις επιχειρήσεις κατά των Ιταλών και των Γερμανών, αλλά και τις συγκρούσεις με τον ΕΛΑΣ.
Η συγκρότηση των ΕΟΕΑ έγινε σε μια περίοδο όπου η Αντίσταση άρχιζε να περνά από τις μικρές μυστικές ομάδες στην ένοπλη δράση. Ο ΕΔΕΣ είχε αρχικά πολιτικό χαρακτήρα, με δημοκρατικό και αντιμοναρχικό προσανατολισμό, αλλά χρειαζόταν στρατιωτικό βραχίονα για να παίξει πραγματικό ρόλο στην κατεχόμενη Ελλάδα. Ο Ναπολέων Ζέρβας, αξιωματικός με πολεμική εμπειρία και ισχυρή προσωπικότητα, ανέλαβε αυτή την αποστολή. Η Ήπειρος προσφερόταν για αντάρτικο: ορεινό έδαφος, δύσβατες διαδρομές, τοπικές κοινότητες με παράδοση όπλων και εγγύτητα σε κρίσιμες διαδρομές ανεφοδιασμού των δυνάμεων κατοχής.
Οι ΕΟΕΑ αναπτύχθηκαν κυρίως στην περιοχή της Ηπείρου και ιδιαίτερα γύρω από την Άρτα, τα Τζουμέρκα και τις περιοχές όπου ο Ζέρβας μπορούσε να στηριχθεί σε τοπικά δίκτυα. Σε αντίθεση με τον ΕΛΑΣ, που απέκτησε πανελλαδική μαζικότητα και ισχυρή πολιτική βάση μέσω του ΕΑΜ, οι ΕΟΕΑ παρέμειναν περισσότερο περιφερειακή δύναμη. Αυτό δεν μειώνει τη σημασία τους. Στην Ήπειρο υπήρξαν πραγματικός στρατιωτικός παράγοντας και συχνά η βασική μη ΕΑΜική αντιστασιακή παρουσία.
Η πιο γνωστή στιγμή συνεργασίας των ΕΟΕΑ με άλλες αντιστασιακές δυνάμεις ήταν η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, τον Νοέμβριο του 1942. Εκεί, οι δυνάμεις του Ζέρβα συνεργάστηκαν με τον ΕΛΑΣ και Βρετανούς σαμποτέρ σε μία από τις πιο εμβληματικές επιχειρήσεις της Κατοχής. Ο Γοργοπόταμος έμεινε στη μνήμη ως σύμβολο ενότητας της Αντίστασης, αλλά στην πραγματικότητα ήταν περισσότερο μια λαμπρή εξαίρεση παρά ο κανόνας. Οι σχέσεις ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ θα επιδεινώνονταν πολύ γρήγορα.
Οι ΕΟΕΑ συμμετείχαν και σε άλλες επιχειρήσεις κατά των δυνάμεων κατοχής. Έδρασαν σε ορεινές περιοχές, χτύπησαν εχθρικές φάλαγγες, συμμετείχαν σε επιχειρήσεις που συνδέονταν με βρετανικά σχέδια παραπλάνησης και παρενόχλησης του Άξονα και διατήρησαν ένοπλη πίεση σε τμήματα της Ηπείρου. Η συνεργασία τους με τη βρετανική στρατιωτική αποστολή υπήρξε καθοριστική. Οι Βρετανοί είδαν στον Ζέρβα έναν χρήσιμο αντίβαρο στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και ενίσχυσαν τις δυνάμεις του με υλικό, χρήματα και πολιτική υποστήριξη.
Ακριβώς αυτή η βρετανική στήριξη έκανε τις ΕΟΕΑ ακόμη πιο σημαντικές πολιτικά. Δεν ήταν απλώς ένα τοπικό αντάρτικο σώμα. Ήταν μέρος της ευρύτερης συμμαχικής και ελληνικής σύγκρουσης για το ποιος θα έχει λόγο στην απελευθερωμένη Ελλάδα. Ο ΕΛΑΣ έβλεπε τον ΕΔΕΣ ως ανταγωνιστή, όχι μόνο στρατιωτικό αλλά και πολιτικό. Ο Ζέρβας, από την πλευρά του, φοβόταν ότι η επικράτηση του ΕΑΜ θα οδηγούσε σε κομμουνιστική κυριαρχία. Έτσι, η αντιπαλότητα ανάμεσα στις δύο οργανώσεις πήρε σταδιακά εμφύλιο χαρακτήρα.
Οι συγκρούσεις ΕΛΑΣ και ΕΟΕΑ, ιδιαίτερα από τα τέλη του 1943, ήταν από τις πιο πικρές στιγμές της Αντίστασης. Την ώρα που οι δυνάμεις κατοχής παρέμεναν στη χώρα, ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις πολεμούσαν μεταξύ τους. Η Ήπειρος έγινε πεδίο αυτής της αντιπαράθεσης. Οι μάχες, οι ανακωχές, οι βρετανικές παρεμβάσεις και οι προσωρινοί συμβιβασμοί δεν μπόρεσαν να κρύψουν την πραγματικότητα: η απελευθέρωση πλησίαζε, αλλά η ενότητα της Αντίστασης είχε ήδη σπάσει.
Ένα από τα πιο φορτισμένα κεφάλαια της δράσης των ΕΟΕΑ αφορά τους Τσάμηδες της Θεσπρωτίας. Κατά την αποχώρηση των Γερμανών και μέσα στη γενικότερη σύγκρουση στην περιοχή, οι δυνάμεις του Ζέρβα ενεπλάκησαν στην εκδίωξη των μουσουλμάνων Τσάμηδων, πολλοί από τους οποίους είχαν συνεργαστεί με τις ιταλικές και γερμανικές αρχές κατοχής. Το ζήτημα παραμένει ιστορικά και πολιτικά ευαίσθητο. Από ελληνικής πλευράς τονίζεται η συνεργασία τμημάτων των Τσάμηδων με τον κατακτητή και τα εγκλήματα κατά του τοπικού ελληνικού πληθυσμού. Από αλβανικής πλευράς προβάλλεται η διάσταση της εκδίωξης και των βιαιοτήτων. Σε κάθε περίπτωση, η εμπλοκή των ΕΟΕΑ σε αυτά τα γεγονότα άφησε βαρύ αποτύπωμα στην ιστορία της Ηπείρου.
Μετά την Απελευθέρωση, οι ΕΟΕΑ δεν μπόρεσαν να παίξουν αυτόνομο ρόλο ανάλογο της πολεμικής τους παρουσίας. Στα Δεκεμβριανά, ο ΕΔΕΣ και οι δυνάμεις του βρέθηκαν στο στρατόπεδο των αντιΕΑΜικών δυνάμεων, αλλά ο ΕΛΑΣ κατάφερε να τον περιορίσει στρατιωτικά στην Ήπειρο. Η Συμφωνία της Βάρκιζας και οι εξελίξεις του 1945 οδήγησαν ουσιαστικά στο τέλος της ένοπλης δράσης των ΕΟΕΑ. Ο Ζέρβας πέρασε στη μεταπολεμική πολιτική ζωή, αλλά η εποχή του αντάρτικου είχε τελειώσει.
Η σημασία των ΕΟΕΑ βρίσκεται στο ότι εκπροσώπησαν τη δεύτερη μεγάλη στρατιωτική όψη της ελληνικής Αντίστασης. Δεν είχαν τη μαζικότητα του ΕΛΑΣ, αλλά είχαν πραγματική πολεμική δράση, διεθνή σύνδεση μέσω των Βρετανών και ισχυρή παρουσία σε μια κρίσιμη περιοχή. Η ιστορία τους δείχνει ότι η Αντίσταση δεν ήταν μονοπώλιο μιας παράταξης. Υπήρχαν διαφορετικά οράματα, διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες και διαφορετικές στρατιωτικές δομές.
Ταυτόχρονα, οι ΕΟΕΑ δείχνουν και τα όρια αυτής της πολυφωνίας. Αντί οι οργανώσεις να λειτουργήσουν συμπληρωματικά μέχρι την απελευθέρωση, μετατράπηκαν σε ανταγωνιστικά στρατόπεδα. Η αντιπαράθεση ΕΛΑΣ και ΕΟΕΑ ήταν προμήνυμα του Εμφυλίου. Εκεί φάνηκε καθαρά ότι ο πόλεμος κατά του κατακτητή είχε ήδη μπλεχτεί με τον πόλεμο για την εξουσία.
Οι Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών παραμένουν βασικό κεφάλαιο της Αντίστασης στην Ήπειρο. Ήταν οι αντάρτες του Ζέρβα, οι μαχητές του μη ΕΑΜικού στρατοπέδου, οι άνθρωποι που πολέμησαν τον Άξονα αλλά και συγκρούστηκαν με τον ΕΛΑΣ. Η ιστορία τους δεν είναι απλή ούτε ανέφελη. Είναι όμως απαραίτητη για να καταλάβουμε ολόκληρο το ελληνικό αντιστασιακό τοπίο, με τις ηρωικές του στιγμές, τις πολιτικές του αντιφάσεις και την τραγική του πορεία προς τον εσωτερικό διχασμό.