Το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων ήταν το ένοπλο σώμα της οργάνωσης ΕΚΚΑ και μία από τις πιο χαρακτηριστικές μη ΕΑΜικές αντιστασιακές δυνάμεις της Κατοχής. Συνδέθηκε σχεδόν απόλυτα με το όνομα του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού, ενός αξιωματικού που προσπάθησε να συγκροτήσει στην Κεντρική Ελλάδα μια αντιστασιακή δύναμη δημοκρατικού, αντιμοναρχικού και κοινωνικά μεταρρυθμιστικού προσανατολισμού. Η ιστορία του 5/42 δεν είναι μεγάλη σε διάρκεια, αλλά είναι βαριά σε σημασία, γιατί δείχνει με τον πιο δραματικό τρόπο πώς η Αντίσταση πέρασε από την κοινή μάχη κατά του κατακτητή στον εσωτερικό εμφύλιο ανταγωνισμό.
Η ΕΚΚΑ, δηλαδή η Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση, ιδρύθηκε το 1942 από τον Δημήτριο Ψαρρό, τον Γεώργιο Καρτάλη και άλλα στελέχη με δημοκρατικό και βενιζελικό υπόβαθρο. Το πολιτικό της όραμα δεν ήταν απλώς η απελευθέρωση από τους Γερμανούς και τους Ιταλούς. Ήταν και η δημιουργία μιας μεταπολεμικής Ελλάδας χωρίς επιστροφή στον παλιό αυταρχισμό, με δημοκρατικό καθεστώς και κοινωνικές αλλαγές. Το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων ήταν η στρατιωτική έκφραση αυτής της ιδέας.
Το όνομα του σώματος παρέπεμπε στο ιστορικό 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων του ελληνικού στρατού, μονάδα με πολεμική παράδοση. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Έδινε κύρος, συνέχεια και εθνικό συμβολισμό σε ένα αντάρτικο σώμα που ήθελε να εμφανιστεί όχι ως κομματική πολιτοφυλακή, αλλά ως νόμιμη ελληνική αντιστασιακή δύναμη. Ο Ψαρρός, ως αξιωματικός καριέρας, έδινε ιδιαίτερη σημασία στην πειθαρχία, στη στρατιωτική οργάνωση και στην αποφυγή αυθαιρεσιών.
Η δράση του 5/42 αναπτύχθηκε κυρίως στη Ρούμελη και στη Φωκίδα. Η περιοχή όμως ήταν ήδη πεδίο ισχυρής παρουσίας του ΕΛΑΣ. Αυτό δημιούργησε από την αρχή προβλήματα. Ο ΕΛΑΣ, ως στρατιωτικός βραχίονας του ΕΑΜ, ήταν πολύ μεγαλύτερος, πιο μαζικός και πιο οργανωμένος. Έβλεπε τις μικρότερες ένοπλες οργανώσεις είτε ως πιθανούς συμμάχους υπό κοινό συντονισμό είτε ως μελλοντικούς αντιπάλους. Το 5/42, από την πλευρά του, προσπαθούσε να κρατήσει αυτονομία και πολιτική ανεξαρτησία.
Οι σχέσεις των δύο πλευρών πέρασαν από φάσεις συνεργασίας, καχυποψίας και σύγκρουσης. Θεωρητικά, όλοι πολεμούσαν τον κατακτητή. Πρακτικά, το ερώτημα της εξουσίας μετά την Απελευθέρωση είχε ήδη μπει στο τραπέζι. Το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ διεκδικούσε κεντρικό ρόλο. Η ΕΚΚΑ και το 5/42 αντιπροσώπευαν έναν άλλο δρόμο: δημοκρατικό, αντιβασιλικό, αλλά όχι κομμουνιστικό. Αυτό τα έκανε ιδιαίτερα επικίνδυνα πολιτικά για το ΕΑΜικό στρατόπεδο, γιατί μπορούσαν να προσελκύσουν ανθρώπους που ήθελαν αντίσταση χωρίς ένταξη στην Αριστερά.
Το 5/42 διαλύθηκε και ανασυγκροτήθηκε περισσότερες από μία φορές, καθώς οι πιέσεις από τον ΕΛΑΣ ήταν συνεχείς. Η τελική σύγκρουση ήρθε τον Απρίλιο του 1944. Δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν στο 5/42, το διέλυσαν και συνέλαβαν τον Δημήτριο Ψαρρό. Ο Ψαρρός εκτελέστηκε μετά τη σύλληψή του, γεγονός που προκάλεσε βαθύ σοκ στον μη ΕΑΜικό πολιτικό κόσμο και επιβάρυνε καθοριστικά την εικόνα του ΕΛΑΣ στους φιλελεύθερους, δημοκρατικούς και μετριοπαθείς κύκλους.
Η δολοφονία του Ψαρρού έγινε σύμβολο. Για τους αντιπάλους του ΕΑΜ, απέδειξε ότι ο ΕΛΑΣ δεν ήθελε απλώς να πολεμήσει τον κατακτητή, αλλά να εξοντώσει κάθε ανεξάρτητη αντιστασιακή δύναμη. Για την ΕΑΜική πλευρά, η σύγκρουση παρουσιάστηκε μέσα στο πλαίσιο στρατιωτικής αναγκαιότητας, καχυποψίας και φόβου για αντιΕΑΜικές κινήσεις. Όμως το πολιτικό αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό: η εκτέλεση ενός γνωστού δημοκρατικού αξιωματικού έδωσε ισχυρό επιχείρημα σε όσους έβλεπαν το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ως δύναμη μονοπώλησης της εξουσίας.
Το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων δεν είχε τη δύναμη να καθορίσει στρατιωτικά την πορεία της Αντίστασης. Δεν είχε τη μαζικότητα του ΕΛΑΣ ούτε τη γεωγραφική επιβίωση του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Είχε όμως μεγάλη πολιτική σημασία, γιατί εκπροσωπούσε μια χαμένη δυνατότητα: μια αντιστασιακή, δημοκρατική, μη κομμουνιστική δύναμη που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στο ΕΑΜ και στον παλιό αστικό κόσμο. Η εξόντωσή του στένεψε ακόμη περισσότερο τον πολιτικό χώρο και έκανε τον διχασμό βαθύτερο.
Η ιστορία του 5/42 είναι από τις πιο τραγικές της Κατοχής. Δεν είναι ιστορία προδοσίας, ούτε απλή ιστορία ηρωισμού. Είναι ιστορία μιας μικρής δύναμης που βρέθηκε ανάμεσα σε πολύ μεγαλύτερες πιέσεις: τον κατακτητή, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, τους Βρετανούς, την εξόριστη κυβέρνηση, τον φόβο της μεταπολεμικής σύγκρουσης. Ο Ψαρρός και οι άνδρες του προσπάθησαν να κρατήσουν έναν τρίτο δρόμο. Δεν τα κατάφεραν.
Στη συλλογική μνήμη, το 5/42 παραμένει κυρίως συνδεδεμένο με το τέλος του. Αυτό είναι άδικο αλλά αναπόφευκτο. Η εκτέλεση του Ψαρρού σκέπασε όλη την προηγούμενη δράση του σώματος. Παρ’ όλα αυτά, η ύπαρξή του αξίζει να θυμάται κανείς ότι η ελληνική Αντίσταση δεν ήταν μόνο ΕΑΜ και ΕΔΕΣ. Υπήρξαν και μικρότερες οργανώσεις που προσπάθησαν να δώσουν διαφορετική πολιτική απάντηση στο ερώτημα της απελευθέρωσης. Το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων ήταν μία από αυτές, και η τραγική του μοίρα δείχνει πόσο νωρίς η ελευθερία μπλέχτηκε με τον εμφύλιο φόβο.