Η διαφωνία Ελλάδας και Τουρκίας για τις θαλάσσιες ζώνες παρουσιάζεται συχνά σαν μια υπόθεση με ξεκάθαρο νικητή και χαμένο. Στην πραγματικότητα, η Ανατολική Μεσόγειος συνδυάζει δύσκολη γεωγραφία, διαφορετικές ερμηνείες του διεθνούς δικαίου και σημαντικά στρατηγικά συμφέροντα. Ακόμη και μέσα στην ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις για την επίλυση των διαφορών, όπως ο Αλέξης Ηρακλείδης που…δικαιώνει την Τουρκία! Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η κριτική στην ελληνική πολιτική δικαιώνει αυτόματα την τουρκική θέση. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πώς μπορούν να καθοριστούν όρια που θα στηρίζονται στο δίκαιο και θα γίνονται σεβαστά και από τις δύο χώρες.
Γιατί η γεωγραφία βρίσκεται στο επίκεντρο
Η Τουρκία διαθέτει εκτεταμένη ηπειρωτική ακτογραμμή στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Ελλάδα, από την άλλη, διαθέτει νησιά όπως η Κρήτη, η Ρόδος και το Καστελλόριζο, τα οποία έχουν κεντρική θέση στις θαλάσσιες διεκδικήσεις της. Η διαφορά δεν αφορά μόνο την ύπαρξη αυτών των ακτών και των νησιών, αλλά κυρίως το πόση επιρροή θα έχουν στη χάραξη των θαλάσσιων συνόρων. Ιδιαίτερα όταν ένα νησί βρίσκεται κοντά στις ηπειρωτικές ακτές άλλου κράτους, οι διεκδικήσεις μπορούν να επικαλύπτονται και η οριοθέτηση γίνεται πιο σύνθετη.
Τα δικαιώματα των νησιών και η οριοθέτηση
Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, τα νησιά που πληρούν τις σχετικές προϋποθέσεις μπορούν να διαθέτουν Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και υφαλοκρηπίδα. Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι αυτά τα δικαιώματα πρέπει να γίνονται σεβαστά. Ωστόσο, η αναγνώριση ενός δικαιώματος δεν καθορίζει από μόνη της την τελική γραμμή οριοθέτησης όταν υπάρχουν επικαλυπτόμενες αξιώσεις. Αυτή είναι μια κρίσιμη διάκριση: άλλο το αν ένα νησί παράγει θαλάσσια δικαιώματα και άλλο η επήρεια που θα του αποδοθεί σε μια συγκεκριμένη οριοθέτηση.
Τι υποστηρίζει η τουρκική πλευρά
Η Τουρκία δίνει έμφαση στη γεωγραφία των ακτών και στην ανάγκη για ένα δίκαιο αποτέλεσμα, ιδιαίτερα όπου ελληνικά νησιά βρίσκονται κοντά στην τουρκική ηπειρωτική ακτή. Η εγγύτερη ακτογραμμή, όμως, δεν εξασφαλίζει αυτόματα έλεγχο σε κάθε αμφισβητούμενη περιοχή. Αντίστοιχα, η ύπαρξη ενός νησιού δεν λύνει αυτομάτως κάθε ζήτημα οριοθέτησης υπέρ του κράτους στο οποίο ανήκει. Η αξιολόγηση εξαρτάται από τη συγκεκριμένη γεωγραφία, το εφαρμοστέο δίκαιο και τα χαρακτηριστικά της θαλάσσιας περιοχής που εξετάζεται.
Γιατί δεν υπάρχουν εύκολες νομικές απαντήσεις
Διεθνή δικαστήρια έχουν κατά περίπτωση προσαρμόσει θαλάσσιες οριοθετήσεις, λαμβάνοντας υπόψη ιδιαίτερες γεωγραφικές συνθήκες. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα νησιά χάνουν γενικά τα δικαιώματά τους ούτε ότι κάθε υπόθεση μπορεί να αντιμετωπιστεί με τον ίδιο τρόπο. Γι’ αυτό και οι διαφορετικές ελληνικές ακαδημαϊκές απόψεις -όπως του Αλέξη Ηρακλείδη- έχουν ενδιαφέρον: ορισμένες δίνουν μεγαλύτερο βάρος στον συμβιβασμό και στις γεωγραφικές ανησυχίες της Τουρκίας, ενώ άλλες θεωρούν ότι η ελληνική προσέγγιση ανταποκρίνεται περισσότερο στην προστασία των νησιών. Καμία ακαδημαϊκή άποψη δεν αποτελεί δικαστική απόφαση ή αλλαγή της επίσημης κρατικής θέσης.
Οι συμφωνίες με την Αίγυπτο και τη Λιβύη
Στη διαμάχη εντάσσονται επίσης η θαλάσσια συμφωνία Ελλάδας–Αιγύπτου και η συμφωνία Τουρκίας–Λιβύης του 2019. Η Ελλάδα και η Αίγυπτος αντιτίθενται στην τουρκολιβυκή συμφωνία, θεωρώντας ότι συγκρούεται με τις δικές τους θαλάσσιες διεκδικήσεις. Η Τουρκία απορρίπτει αυτή την ερμηνεία και υποστηρίζει ότι προστατεύει τα δικά της δικαιώματα. Οι συζητήσεις για πιθανή επέκταση της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας ανατολικότερα, προς την Κύπρο, δείχνουν πόσο στενά συνδέονται οι επιμέρους οριοθετήσεις. Οι ανταγωνιστικές χαράξεις παραμένουν βασικό σημείο διαφωνίας, ακόμη και όταν υπάρχει βελτίωση σε άλλους τομείς των ελληνοτουρκικών σχέσεων.
Περισσότερα από γραμμές πάνω σε έναν χάρτη
Τα θαλάσσια όρια επηρεάζουν την υπεράκτια έρευνα, την αξιοποίηση πόρων και τη δραστηριότητα ναυτικών δυνάμεων. Στην περιοχή βρίσκονται επίσης σημαντικές ναυτιλιακές διαδρομές, ενεργειακές υποδομές και στρατηγικά περάσματα. Παράλληλα, Ελλάδα και Τουρκία είναι μέλη του ΝΑΤΟ, οπότε η παρατεταμένη διαφωνία τους δημιουργεί διπλωματικές και στρατηγικές δυσκολίες για τη συμμαχία. Αυτό δεν δίνει στο ΝΑΤΟ αρμοδιότητα να κρίνει ποια νομική ερμηνεία είναι σωστή: η συμμαχία δεν είναι δικαστήριο θαλάσσιων οριοθετήσεων.
Η ουσία βρίσκεται στη συμφωνία
Το ζητούμενο δεν είναι ποια χώρα διατυπώνει το πιο πειστικό δημόσιο επιχείρημα, αλλά αν οι δύο πλευρές μπορούν να καταλήξουν σε μια αποδεκτή νομική διευθέτηση. Οι βασικές επιλογές είναι η διαπραγμάτευση ή η συμφωνημένη προσφυγή σε αρμόδιο διεθνές δικαστήριο ή δικαιοδοτικό όργανο. Η αμφισβήτηση μιας ελληνικής θέσης δεν αποδεικνύει από μόνη της την ορθότητα της αντίστοιχης τουρκικής. Η σταθερότητα απαιτεί όρια που και οι δύο χώρες είναι διατεθειμένες να σεβαστούν, όχι απλώς ισχυρές δημόσιες δηλώσεις.
Σας φάνηκε ενδιαφέρον; Γνωρίζατε τη διαφορά ανάμεσα στα δικαιώματα ενός νησιού και στην επήρειά του κατά την οριοθέτηση; Αν βρήκατε χρήσιμο το άρθρο, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα.