Η απόσυρση της ελληνικής μεραρχίας από την Κύπρο και οι αποφάσεις του Ιουλίου του 1974 παραμένουν στο επίκεντρο μιας δύσκολης συζήτησης για τις ευθύνες της δικτατορίας. Γιατί απομακρύνθηκε μια σημαντική στρατιωτική δύναμη από το νησί; Τι περίμενε η ελληνική στρατιωτική ηγεσία όταν άρχισε η τουρκική εισβολή; Μια μαρτυρία από το εσωτερικό του καθεστώτος δίνει τη δική της εκδοχή. Χρειάζεται, όμως, προσοχή: η προσωπική μαρτυρία δεν ταυτίζεται αυτομάτως με την αποδεδειγμένη ιστορική αλήθεια, ιδιαίτερα όταν περιλαμβάνει υποθέσεις για μυστικές συνεννοήσεις.
Η δικτατορία δεν ήταν υπόθεση ενός ανθρώπου
Η συγκεκριμένη αφήγηση αμφισβητεί την εικόνα του Γεωργίου Παπαδόπουλου ως αποκλειστικού δημιουργού και αδιαμφισβήτητου ηγέτη της 21ης Απριλίου. Τον παρουσιάζει ως μέλος μιας ευρύτερης ομάδας αξιωματικών, ο οποίος ξεχώρισε για την τόλμη, τη θέση και την ικανότητά του να μιλά δημόσια. Παράλληλα, υποστηρίζει ότι μέσα στο στράτευμα υπήρχαν επανειλημμένες πιέσεις για την απομάκρυνσή του. Ο Δημήτριος Ιωαννίδης εμφανίζεται, σε αυτή την εκδοχή, όχι ως μόνιμος αντίπαλός του, αλλά ως ένας από τους τελευταίους υποστηρικτές του πριν από την ανατροπή.
Το Πολυτεχνείο και η κρίση του καθεστώτος
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου συνδέεται με τη φθορά της δικτατορίας και τα αδιέξοδα της κυβέρνησης Μαρκεζίνη. Η μαρτυρία αναγνωρίζει τον αυθόρμητο χαρακτήρα της φοιτητικής κινητοποίησης, αλλά ταυτόχρονα ισχυρίζεται ότι υπήρχε στήριξη από ευρύτερες αριστερές δυνάμεις. Πρόκειται για πολιτική ερμηνεία της εξέγερσης, όχι για τεκμηρίωση όλων αυτών των διασυνδέσεων. Ξεχωρίζει, πάντως, η παραδοχή ότι το καθεστώς είχε κουράσει την κοινωνία και ότι η παράταση της στρατιωτικής εξουσίας προκαλούσε πλέον αντιδράσεις.
Οι αμερικανικές διευκολύνσεις και η ανατροπή Παπαδόπουλου
Μία από τις βασικές θέσεις είναι η απόρριψη του ισχυρισμού ότι ο Παπαδόπουλος ανατράπηκε επειδή αρνήθηκε διευκολύνσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ. Αντίθετα, προβάλλεται ότι στις 22 Νοεμβρίου 1973 ο Αμερικανός πρέσβης ευχαρίστησε το καθεστώς για τις διευκολύνσεις που είχαν δοθεί και προειδοποίησε για πιθανή ανατροπή από τον Ιωαννίδη. Η εκδοχή αυτή αντιστρέφει τη συνηθισμένη εξήγηση, χωρίς από μόνη της να απαντά σε όλα τα ερωτήματα για τον αμερικανικό ρόλο.
Η προειδοποίηση για το Κίνημα του Ναυτικού
Ένα χαρακτηριστικό περιστατικό αφορά τον Πέτρο Γαρουφαλιά. Σύμφωνα με την αφήγηση, αξιωματικοί τού ζήτησαν να αναλάβει την ηγεσία του Κινήματος του Ναυτικού. Εκείνος, όμως, δέχθηκε προειδοποίηση ότι η κίνηση ήταν ήδη προδομένη από κύκλους αξιωματικών. Το ενδιαφέρον της ιστορίας βρίσκεται στη διαφορά ανάμεσα στον φόβο μιας πιθανής διαρροής και στον ισχυρισμό ότι η αποκάλυψη είχε ήδη γίνει. Η μαρτυρία παρουσιάζει το περιστατικό ως ένδειξη των εσωτερικών διαιρέσεων στις Ένοπλες Δυνάμεις, χωρίς να προσφέρει πλήρη απόδειξη για τους υπευθύνους.
Τα υποβρύχια και η προσδοκία ότι η Τουρκία θα συγκρατούνταν
Για τις ημέρες της εισβολής περιγράφεται τηλεφωνική επικοινωνία με τον αρχηγό του Ναυτικού, Αραπάκη, σχετικά με τη θέση των ελληνικών υποβρυχίων. Του αποδίδεται η πεποίθηση ότι η παρουσία τους και η σχετική ενημέρωση προς το ΝΑΤΟ θα απέτρεπαν περαιτέρω τουρκικές κινήσεις. Η αφήγηση αναδεικνύει έτσι ένα κρίσιμο ζήτημα: η αποτροπή αντιμετωπιζόταν ως προσδοκία για τη συμπεριφορά του αντιπάλου, ενώ η κατάσταση απαιτούσε αποφάσεις. Περιλαμβάνει επίσης περιγραφή νυχτερινής ενημέρωσης από τα πρακτορεία ειδήσεων και προσπάθειας άμεσης ειδοποίησης της στρατιωτικής ηγεσίας.
Οι υποψίες για διαβεβαιώσεις και η γενική επιστράτευση
Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στις επαφές του αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων, Μπονάνου, με τον Αμερικανό απεσταλμένο Joseph Sisco. Διατυπώνεται η υποψία ότι είχαν δοθεί διαβεβαιώσεις που επηρέασαν την ελληνική αντίδραση. Ωστόσο, αναγνωρίζεται ότι το περιεχόμενο των ιδιωτικών συνομιλιών δεν ήταν γνωστό. Συνεπώς, η υποψία συνεννόησης δεν παρουσιάζει το ίδιο αποδεικτικό βάρος με ένα καταγεγραμμένο γεγονός. Παράλληλα, η γενική επιστράτευση προβάλλεται ως αναγκαία κινητοποίηση, ενώ αναφέρεται ποσοστό λαϊκής αποδοχής 92%, χωρίς αναλυτικά στοιχεία για τη σχετική μέτρηση.
Η μεραρχία και το όριο της συγκεκριμένης εκδοχής
Η πιο κατηγορηματική θέση αφορά την απόσυρση της μεραρχίας: αποδίδεται σε υποχώρηση του Παπαδόπουλου απέναντι στις τουρκικές απαιτήσεις και στην προτεραιότητα που έδινε στη διατήρηση της εξουσίας του. Αντίθετα, ο Ιωαννίδης παρουσιάζεται ευνοϊκότερα, ως αξιωματικός προσηλωμένος στην πολιτική ανανέωση. Αυτή η αντίθεση δείχνει και την οπτική της μαρτυρίας. Παρότι τίθεται το κρίσιμο ερώτημα για την ανατροπή του Μακαρίου και την αναμενόμενη τουρκική αντίδραση, δεν δίνεται εξίσου άμεση απάντηση για την ευθύνη της απόφασης.
Μια συζήτηση που αξίζει να συνεχιστεί
Γνωρίζατε αυτές τις μαρτυρίες και τις διαφορετικές ερμηνείες; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να αναζητήσετε στην ιστοσελίδα περισσότερα σχετικά άρθρα.


