Στην ελληνική μυθολογία, η τιμωρία ενός εγκλήματος δεν τελείωνε πάντα με την ανθρώπινη δικαιοσύνη. Οι Ερινύες, οι φοβερές θεές της εκδίκησης και της ανταπόδοσης, καταδίωκαν όσους παραβίαζαν θεμελιώδεις κανόνες της ζωής. Φόνοι, ασέβεια προς τους γονείς, ψεύτικοι όρκοι και προσβολές προς τους θεούς μπορούσαν να προκαλέσουν την οργή τους. Η παρουσία τους συνδεόταν με την τρέλα, τον φόβο και τη δυστυχία, αλλά και με την απαίτηση να αποκατασταθεί η δικαιοσύνη.
Μια γέννηση μέσα από την οικογενειακή βία Σύμφωνα με τη γενεαλογία που παραδίδει ο Ησίοδος, οι Ερινύες γεννήθηκαν όταν ο Κρόνος ευνούχισε τον πατέρα του, τον Ουρανό. Οι σταγόνες αίματος έπεσαν στη Γη, η οποία τις δέχτηκε και γέννησε τις θεές. Η προέλευσή τους συνδέεται έτσι με ένα βίαιο έγκλημα παιδιού εναντίον γονέα. Ωστόσο, οι αρχαίες παραδόσεις δεν συμφωνούν όλες: άλλες τις παρουσιάζουν ως κόρες της Νύχτας, ενώ στους ορφικούς ύμνους εμφανίζονται ως παιδιά του χθόνιου Δία, δηλαδή του Άδη, και της Περσεφόνης.
Τρεις αδελφές, αλλά όχι σε όλες τις πηγές Τα γνωστότερα ονόματά τους είναι Αληκτώ, Τισιφόνη και Μέγαιρα. Παρότι συνήθως τις φανταζόμαστε ως τρεις αδελφές, ο αριθμός τους δεν ήταν σταθερός σε όλη την αρχαία γραμματεία. Ο Όμηρος και ο Ησίοδος δεν καθορίζουν ούτε συγκεκριμένο αριθμό ούτε ατομικά ονόματα. Η εικόνα της τριάδας, λοιπόν, δεν εξαντλεί όλες τις εκδοχές του μύθου. Αυτή η ποικιλία δείχνει ότι η μορφή τους διαμορφωνόταν διαφορετικά ανάλογα με την ποιητική και τη λατρευτική παράδοση.
Ποια εγκλήματα προκαλούσαν την οργή τους Οι Ερινύες ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την πατροκτονία και τη μητροκτονία, αλλά η δράση τους ήταν ευρύτερη. Τιμωρούσαν την περιφρόνηση προς τους ηλικιωμένους, την επιορκία, την παραβίαση της φιλοξενίας και την κακομεταχείριση των ικετών. Ένα θύμα μπορούσε να επικαλεστεί την κατάρα τους εναντίον του ενόχου. Ιδιαίτερα ισχυρή θεωρούνταν η κατάρα ενός γονέα προς το παιδί του: μπορούσε να του στερήσει την ψυχική γαλήνη και την οικογενειακή ευτυχία.
Η τιμωρία μπορούσε να αγγίξει μια ολόκληρη κοινότητα Η πιο τρομακτική εκδήλωση της οργής τους ήταν η τρέλα που βασάνιζε τον ένοχο. Οι φόνοι μπορούσαν επίσης να επιφέρουν αρρώστιες, ενώ ένας τόπος που προστάτευε έναν φονιά κινδύνευε να υποφέρει από ακαρπία, πείνα και ασθένειες. Το έγκλημα, επομένως, δεν παρουσιαζόταν μόνο ως προσωπική υπόθεση. Οι συνέπειές του μπορούσαν να απλωθούν στην κοινότητα. Η αποκατάσταση απαιτούσε τελετουργικό καθαρμό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την εκτέλεση κάποιου έργου εξιλέωσης.
Φίδια, μαύρα ενδύματα και αναμμένοι πυρσοί Οι λογοτεχνικές περιγραφές τους είναι εντυπωσιακές: μαύρα ρούχα, φίδια στα μαλλιά και γύρω από τα χέρια, μαστίγια και πυρσοί. Ορισμένοι συγγραφείς τις παρουσιάζουν και με φτερά. Στις «Χοηφόρους», ο Ορέστης τρομάζει μπροστά στις μορφές τους, που θυμίζουν Γοργόνες. Όμως η λατρευτική τους εικόνα δεν ήταν πάντοτε αποκρουστική. Ο Παυσανίας σημειώνει ότι τα αγάλματά τους στην Αθήνα δεν είχαν τίποτε το τρομερό, ενώ στην τέχνη μπορούσαν να εμφανίζονται ως σοβαρές, επιβλητικές νέες.
Γιατί ονομάστηκαν Ευμενίδες Το όνομα Ευμενίδες δήλωνε τις ευνοϊκές ή εξευμενισμένες θεές. Ήταν ένας ευφημισμός: οι άνθρωποι απέφευγαν να προφέρουν το φοβερό τους όνομα. Μια παράδοση συνδέει αυτή την ονομασία με την αθώωση του Ορέστη από τον Άρειο Πάγο και την καταπράυνση της οργής τους. Στην Αθήνα ονομάζονταν επίσης Σεμνές Θεές. Λατρεύονταν κοντά στον Άρειο Πάγο και στον Κολωνό, ενώ στις προσφορές τους περιλαμβάνονταν μαύρα πρόβατα και μείγμα μελιού με νερό.
Φύλακες και τιμωροί στον Κάτω Κόσμο Οι Ερινύες είχαν σημαντικό ρόλο και στον Άδη, όπου συνδέονταν με τον καθαρμό των νεκρών και την επιτήρηση των τιμωριών. Σε αρχαίες περιγραφές φυλάνε τις πύλες του τόπου βασανισμού και επιβλέπουν καταδικασμένους όπως ο Σίσυφος, ο Τάνταλος και ο Ιξίων. Οι παραδόσεις, ωστόσο, διακρίνουν και ανάμεσα σε παραβάτες που μπορούσαν να εξαγνιστούν και σε εκείνους των οποίων τα εγκλήματα θεωρούνταν ασυγχώρητα. Η μεταθανάτια δικαιοσύνη δεν παρουσιάζεται παντού ως ίδια για όλους.
Το τραγούδι που συγκίνησε ακόμη και τις Ερινύες Μια ξεχωριστή ιστορία αποκαλύπτει μια απρόσμενη πλευρά τους. Όταν ο Ορφέας κατέβηκε στον Κάτω Κόσμο για την Ευρυδίκη, το τραγούδι του σταμάτησε προσωρινά τα βασανιστήρια των νεκρών. Σύμφωνα με ποιητικές αφηγήσεις, ακόμη και οι συνήθως αμείλικτες Ερινύες δάκρυσαν από συγκίνηση. Γνώριζες αυτές τις διαφορετικές όψεις τους; Αν τις βρήκες ενδιαφέρουσες, μπορείς να μοιραστείς το κείμενο και να περιηγηθείς στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα.