Στην αρχαία Αθήνα, οι πολίτες συζητούσαν, διαφωνούσαν και αποφάσιζαν για τις υποθέσεις της πόλης. Όταν όμως κάποιος έπρεπε να απομακρυνθεί από το βήμα, την εντολή μπορούσαν να εκτελέσουν άνθρωποι χωρίς κανένα πολιτικό δικαίωμα: οι Σκύθες τοξότες, δούλοι που ανήκαν στο αθηναϊκό κράτος. Η παρουσία τους φωτίζει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της αθηναϊκής δημοκρατίας, όπου η ελευθερία των πολιτών συνυπήρχε με τη δουλεία και η διατήρηση της τάξης ανατιθόταν σε ξένους.
Ποιοι ήταν οι Σκύθες
Οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν το όνομα «Σκύθες» για πολλές, κυρίως ιρανόφωνες ομάδες που ζούσαν στις στέπες βόρεια της Μαύρης Θάλασσας και ακόμη μακρύτερα. Στα μάτια τους, ο Σκύθης ήταν πρωτίστως ιππέας και τοξότης. Ο Ηρόδοτος περιγράφει πληθυσμούς που μετακινούνταν με τα κοπάδια τους, μεταφέροντας τις κατοικίες τους πάνω σε άμαξες. Χωρίς σταθερές πόλεις ή οχυρά, ήταν δύσκολο να υποταχθούν. Όταν ο Πέρσης βασιλιάς Darius I εκστράτευσε εναντίον τους, περίπου το 513 π.Χ., εκείνοι υποχωρούσαν αποφεύγοντας τη μάχη, ώσπου ο στρατός του αναγκάστηκε να αποσυρθεί.
Από τη Μαύρη Θάλασσα στην Αθήνα
Οι ελληνικές αποικίες γύρω από τη βόρεια Μαύρη Θάλασσα συνέδεαν τις στέπες με τον κόσμο του Αιγαίου. Από εκεί διακινούνταν σιτηρά, ψάρια, ξυλεία, αλλά και υποδουλωμένοι άνθρωποι. Η Αθήνα συμμετείχε στενά σε αυτό το εμπόριο. Ωστόσο, δεν έφταναν όλοι οι Σκύθες ως δούλοι. Χαρακτηριστική εξαίρεση ήταν ο Ανάχαρσις, ένας Σκύθης πρίγκιπας που ταξίδεψε στον ελληνικό κόσμο. Μεταγενέστεροι Έλληνες συγγραφείς τον παρουσίασαν ως σοφό που συνομιλούσε στην Αθήνα με τον Σόλωνα. Κατά τον Ηρόδοτο, όταν επέστρεψε στην πατρίδα του, ο αδελφός του τον σκότωσε επειδή τελούσε ελληνική θρησκευτική τελετή.
Η αγορά των τριακοσίων τοξοτών
Η σαφέστερη αναφορά στην απόκτηση του σώματος προέρχεται από τον ρήτορα Ανδοκίδη. Σε ομιλία του το 392 ή 391 π.Χ., περιέγραψε παλαιότερες ενέργειες ενίσχυσης της Αθήνας, ανάμεσά τους και την αγορά τριακοσίων Σκυθών τοξοτών. Η λέξη «αγορά» έχει σημασία: δεν επρόκειτο απλώς για μισθοφόρους, αλλά για ανθρώπους που αποτελούσαν ιδιοκτησία της πόλης. Επειδή ο Ανδοκίδης επιχειρηματολογούσε πολιτικά και η χρονολόγησή του παρουσιάζει προβλήματα, η μαρτυρία χρειάζεται προσοχή. Η επικρατέστερη σύγχρονη εκτίμηση τοποθετεί την αγορά τους περίπου στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ.
Δημόσιοι δούλοι με σημαντικές ευθύνες
Οι Σκύθες ανήκαν στην κατηγορία των δημόσιων δούλων. Η Αθήνα χρησιμοποιούσε τέτοιους ανθρώπους σε διάφορες υπηρεσίες, ακόμη και σε εργασίες που απαιτούσαν ειδικές γνώσεις. Κρατούσαν αρχεία, βοηθούσαν αξιωματούχους και εργάζονταν ως γραφείς. Ένας νόμος του 375 ή 374 π.Χ. προέβλεπε μάλιστα ότι δημόσιος δούλος θα έλεγχε τα ασημένια νομίσματα στην Αγορά και θα κατάσχε τα πλαστά. Η εμπιστοσύνη αυτή, όμως, δεν σήμαινε ελευθερία: παρέμεναν άνθρωποι χωρίς πολιτικά δικαιώματα, που μπορούσαν να αγοραστούν και να πουληθούν.
Η τάξη στην Εκκλησία του Δήμου
Η πιο εμφανής αποστολή των τοξοτών ήταν η διαχείριση του πλήθους στις συνελεύσεις. Βρίσκονταν στη διάθεση των πρυτάνεων, των πενήντα βουλευτών της φυλής που ασκούσε κάθε φορά τα εκτελεστικά καθήκοντα της Βουλής. Στον «Πρωταγόρα» του Πλάτωνα, ο Σωκράτης περιγράφει πώς ένας ανεπιθύμητος ομιλητής μπορούσε να απομακρυνθεί με εντολή τους. Οι τοξότες εμφανίζονται επίσης στις κωμωδίες του Αριστοφάνη ως φρουροί και όργανα επιβολής της τάξης. Εκεί παρουσιάζονται συχνά ως αδέξιοι ή εύπιστοι, κάποτε με έντονα ξενική ομιλία. Πρόκειται για κωμικά στερεότυπα, όχι για αξιόπιστα πορτρέτα.
Γιατί επιλέχθηκαν ξένοι χωρίς πολιτικά δικαιώματα;
Καμία αρχαία πηγή δεν δίνει σαφή απάντηση. Ως πιθανές εξηγήσεις προβάλλονται η φήμη των Σκυθών ως τοξοτών και η πρόσβαση της Αθήνας στα δουλεμπορικά δίκτυα της Μαύρης Θάλασσας. Μια ακόμη ερμηνεία αφορά την πολιτική τους απόσταση από τους Αθηναίους πολίτες. Ένας ξένος δούλος, χωρίς συμμετοχή στις τοπικές πολιτικές αντιπαλότητες, μπορούσε να εκτελεί εντολές χωρίς να εμφανίζεται ως πολίτης που επιβάλλεται σε άλλον ισότιμο πολίτη. Πρόκειται, πάντως, για ερμηνεία και όχι για καταγεγραμμένη αρχαία αιτιολόγηση.
Μια παρουσία που χάνεται από τις πηγές
Η βυζαντινή «Σούδα» αναφέρει ότι οι τοξότες έμεναν αρχικά σε σκηνές στην Αγορά και αργότερα στον Άρειο Πάγο. Η πληροφορία καταγράφηκε πολλούς αιώνες αργότερα και δεν επιβεβαιώνεται από παλαιότερη πηγή. Η τελευταία σαφής αναφορά τους βρίσκεται στις «Εκκλησιάζουσες» του Αριστοφάνη, γύρω στο 391 π.Χ. Οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν ότι το σώμα είχε καταργηθεί έως τις αρχές της δεκαετίας του 370 π.Χ. Η τύχη των ίδιων των ανθρώπων παραμένει άγνωστη: δεν ξέρουμε αν πουλήθηκαν, απελευθερώθηκαν ή παρέμειναν στην Αθήνα.
Γνωρίζατε αυτή την πλευρά της Αθήνας;
Αν βρήκατε την ιστορία ενδιαφέρουσα, μπορείτε να μοιραστείτε το άρθρο και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα για περισσότερα σχετικά θέματα.