Καθώς πλησιάζει η πρεμιέρα της The Odyssey του Christopher Nolan, έχει ανοίξει μια κουβέντα που δεν αφορά απλώς το «ποιος παίζει ποιον». Αγγίζει κάτι βαθύτερο: το πώς η βιομηχανία του θεάματος μιλάει για representation και «σεβασμό στις κουλτούρες», αλλά συχνά εφαρμόζει αυτούς τους κανόνες με τρόπο επιλεκτικό. Κι όταν το θέμα είναι μια ιστορία που συνδέεται άμεσα με την Ελλάδα και την πολιτισμική της κληρονομιά, η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο φορτισμένη.
Η «διαφορετικότητα» χωρίς Έλληνες δεν είναι διαφορετικότητα
Η βασική ένσταση που ακούγεται όλο και πιο δυνατά είναι απλή: αν μια παραγωγή θέλει να σταθεί κάτω από τη σημαία της diversity και της συμπερίληψης, πώς γίνεται να αφηγείται ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του ελληνικού πολιτισμού και να μην δίνει ουσιαστικό χώρο σε Έλληνες ηθοποιούς; Δεν μιλάμε για απαίτηση «να είναι όλοι Έλληνες» ή για μια αναπαράσταση που θα μοιάζει με ντοκιμαντέρ. Μιλάμε για το προφανές: όταν αξιοποιείς μια πολιτισμική ρίζα, δεν γίνεται ο λαός που τη δημιούργησε να είναι αόρατος.
Δεν είναι «woke vs anti-woke» — είναι θέμα συνέπειας
Πολλοί προσπαθούν να στριμώξουν τη συζήτηση στο κουρασμένο δίπολο «woke» εναντίον «anti-woke». Όμως το πιο σοβαρό επιχείρημα είναι άλλο: η ασυνέπεια. Το Hollywood τα τελευταία χρόνια κάνει κήρυγμα για το ότι η αυθεντικότητα μετράει, ότι η πολιτισμική ιδιοκτησία έχει σημασία, ότι η «πολιτισμική οικειοποίηση» είναι πρόβλημα. Όταν όμως η ιστορία είναι ευρωπαϊκή και ειδικά ελληνική, ξαφνικά ακούς το «έλα μωρέ, μια ιστορία είναι». Αυτή η αντίφαση είναι που ενοχλεί.
Η ελευθερία της διασκευής υπάρχει — αλλά όχι χωρίς ερωτήσεις
Φυσικά και κάθε σκηνοθέτης έχει δικαίωμα να ερμηνεύσει ένα κλασικό έργο. Το θέατρο και ο κινηματογράφος ζουν από τις επανερμηνείες: ο Shakespeare ανεβαίνει σε σύγχρονα σκηνικά, οι αρχαίες τραγωδίες «μεταφέρονται» σε άλλες εποχές, οι μύθοι αλλάζουν μορφή σε κάθε αφήγηση. Το θέμα, όμως, είναι το εξής: όταν μια παραγωγή προβάλλει έντονα την εικόνα της modern diversity politics, τότε είναι λογικό να ρωτάει ο κόσμος: «Ωραία, και οι Έλληνες πού είναι;».
Όταν η Ελλάδα γίνεται “aesthetic” φόντο
Υπάρχει μια ενόχληση που δεν έχει να κάνει με το χρώμα δέρματος ή με φυλετικές ταμπέλες, αλλά με κάτι που πολλοί Έλληνες (και γενικότερα Μεσογειακοί/Ευρωπαίοι λαοί) το νιώθουν χρόνια: ότι η κουλτούρα τους χρησιμοποιείται σαν open-source mythology. Δηλαδή σαν μια δεξαμενή από σύμβολα, ονόματα, μύθους και “vibes”, χωρίς υποχρέωση εκπροσώπησης ή σεβασμού στην προέλευση. Παίρνουμε τον Όμηρο, το κύρος του, το «prestige» του, αλλά όχι την ελληνικότητα που τον γεννά.
Το διπλό μέτρο στην πράξη (και γιατί εξοργίζει)
Ένα από τα πιο δυνατά παραδείγματα που ακούγονται στη δημόσια συζήτηση είναι το εξής: δοκίμασε να φανταστείς το Black Panther με μια Wakanda γεμάτη λευκούς πρωταγωνιστές. Θα περνούσε ως «καλλιτεχνική ελευθερία»; Ή θα γινόταν χαμός για appropriation και αλλοίωση ταυτότητας; Εκεί ακριβώς πατάει ο κόσμος όταν μιλά για double standard: άλλες κουλτούρες θεωρούνται «ιερό έδαφος», ενώ κάποιες ευρωπαϊκές παρουσιάζονται σαν κάτι που «το αλλάζουμε όπως θέλουμε».
Η Ελλάδα δεν είναι απλώς ένας μύθος — είναι θεμέλιο του σύγχρονου κόσμου
Εδώ αξίζει μια μικρή υπενθύμιση, όχι από εθνικό εγωισμό, αλλά από ιστορική πραγματικότητα: η αρχαία Ελλάδα δεν είναι απλώς «ωραία κοστούμια» και «ήρωες με σπαθιά». Είναι ένας από τους βασικούς πυλώνες πάνω στους οποίους χτίστηκε η δυτική σκέψη. Φιλοσοφία, πολιτική θεωρία, θέατρο, μαθηματικά, γεωμετρία, πρώιμες μορφές επιστημονικής σκέψης, ακόμα και θεσμοί όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Όταν λοιπόν μια βιομηχανία παίρνει ένα τέτοιο κείμενο για να το μετατρέψει σε μεγάλο κινηματογραφικό γεγονός, είναι λογικό να ζητά το κοινό να μην αντιμετωπίζεται ως «ουδέτερο υλικό» χωρίς ταυτότητα.
Γιατί κάποιοι Ευρωπαίοι θεωρούνται “λευκοί” μόνο όταν βολεύει;
Ένα σημείο που συζητιέται έντονα αφορά την αμερικανική λογική των φυλετικών κατηγοριών. Λαοί όπως οι Έλληνες, οι Ιταλοί, οι Αρμένιοι, οι Σέρβοι, οι Σλάβοι γενικότερα, συχνά μπαίνουν σε μια «γκρίζα ζώνη»: θεωρούνται αρκετά “white” για να αποκλειστούν από την κουβέντα της εκπροσώπησης, αλλά αρκετά «εξωτικοί» για να χρησιμοποιούνται οι ιστορίες τους, οι ρίζες τους και η αισθητική τους ως πρώτη ύλη. Αυτό δημιουργεί το αίσθημα ότι η representation δεν είναι καθολική αρχή, αλλά εργαλείο που εφαρμόζεται επιλεκτικά.
Από την αυθεντικότητα στο “global scalability”
Μια ακόμη διάσταση είναι το πώς πλέον οι μεγάλες παραγωγές μοιάζουν να σχεδιάζονται για global scalability: να «πουλήσουν παντού», να μην έχουν αιχμές τοπικής ταυτότητας, να είναι προϊόν παγκόσμιας κατανάλωσης. Όμως οι ιστορίες όπως η Οδύσσεια έχουν δύναμη ακριβώς επειδή είναι βαθιά ριζωμένες σε συγκεκριμένο κόσμο, σε συγκεκριμένη εποχή, σε συγκεκριμένη νοοτροπία. Όταν αφαιρείς αυτή την πολιτισμική γείωση, πολλοί νιώθουν ότι χάνεται η μαγεία — και ότι η ιστορία γίνεται απλώς «ένα ακόμα IP».
Το πραγματικό ζήτημα: “cultural extraction”
Ο όρος που ταιριάζει εδώ είναι cultural extraction: παίρνω ένα πολιτισμικό έργο, το αξιοποιώ οικονομικά, το ντύνω με κύρος, ίσως το κυνηγάω και για βραβεία, αλλά δεν νιώθω υποχρέωση να συμπεριλάβω ουσιαστικά την κοινότητα από την οποία προέρχεται. Κι αυτό γεννά κυνισμό. Γιατί ο κόσμος βλέπει ότι δεν υπάρχει μια σταθερή ηθική γραμμή, αλλά μια πρακτική του «ό,τι βολεύει» ανάλογα με το κλίμα, τα trends και τις ανάγκες του marketing.
Μπορεί το diverse casting να πετύχει; Ναι — όταν είναι έντιμο
Ας το πούμε καθαρά: το diverse casting δεν είναι από μόνο του πρόβλημα. Έχει λειτουργήσει εξαιρετικά σε πολλές περιπτώσεις, ειδικά όταν η διασκευή είναι ξεκάθαρη ως προς το τι πάει να κάνει, όταν υπάρχει εσωτερική συνέπεια και όταν δεν πουλάει «ηθική ανωτερότητα» την ώρα που αφήνει εκτός τους πιο άμεσα συνδεδεμένους ανθρώπους. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η διαφορετικότητα γίνεται ιδεοληπτικό branding και όχι ουσιαστική αρχή.
Τι μένει τελικά στον θεατή;
Αυτό που μένει είναι ένα απλό ερώτημα: αν η βιομηχανία ζητά από το κοινό να παίρνει σοβαρά την ιδέα της εκπροσώπησης, τότε πρέπει να την εφαρμόζει χωρίς εξαιρέσεις. Και αν μια ιστορία είναι ελληνική στον πυρήνα της, η παρουσία Ελλήνων —όχι διακοσμητικά, αλλά ουσιαστικά— δεν είναι «ιδιοτροπία». Είναι στοιχειώδης σεβασμός στο ίδιο το υλικό.
Αλήθεια, εσύ τα γνώριζες όλα αυτά για τη συζήτηση γύρω από την The Odyssey και το θέμα της representation; Αν σου άρεσε το άρθρο ή το βρήκες ενδιαφέρον, μπορείς να το μοιραστείς με κάποιον που θα το συζητούσε. Και αν έχεις όρεξη, ρίξε μια ματιά και στα υπόλοιπα σχετικά άρθρα στο site για περισσότερα γύρω από cinema, κουλτούρα και σύγχρονες διασκευές.