Η επιστήμη απαντά: Υπήρξε ποτέ ο Όμηρος ή τον επινοήσαμε;

Διαβάστε επίσης:Η Μακεδονία πριν τον Μέγα Αλέξανδρο

Υπήρξε τελικά ο Όμηρος; Τι απαντά η σύγχρονη επιστήμη στον μεγαλύτερο γρίφο της λογοτεχνίας;

Διαβάστε επίσης:Το κρυφό νόημα πίσω από τα ονόματα των Ημίθεων: Θησεύς – Αυτός που θα ιδρύσει

Ήταν μια φωνή μέσα στη σκόνη των αιώνων ή το όνομα μιας ολόκληρης εποχής; Η επιστήμη βουτάει στον λαβύρινθο της ιστορίας για να βρει αν ο τυφλός αοιδός ανέπνευσε ποτέ τον αέρα του Αιγαίου.

Εκεί, κάπου ανάμεσα στη στάχτη της Τροίας και την αλμύρα της Ιθάκης, στέκεται -ή ίσως αιωρείται μια μορφή που επιμένουμε να ονομάζουμε Όμηρο. Δεν είναι απλώς ένα όνομα, είναι ο ψίθυρος που αρνείται να σωπάσει, μια μνήμη παλαιότερη από τη γραφή, παλαιότερη από την ίδια τη λογική της καταγραφής, που μας στοιχειώνει ακόμη και τώρα, καθώς οι ακαδημαϊκοί και οι αρχαιολόγοι σκάβουν όχι μόνο το χώμα, αλλά και τις λέξεις, προσπαθώντας να αγγίξουν τη σάρκα ενός ανθρώπου που ίσως να μην υπήρξε ποτέ ένας, αλλά πολλοί, ή ίσως κανένας, παρά μόνο το πνεύμα της ίδιας της Μούσας που ουρλιάζει πάνω από τα συντρίμμια.

Τί κρύβεται πίσω από την απαγόρευση της μοιχείας; Ο Λιαντίνης απαντά: ό,τι το πιο απάνθρωπο καθιέρωσε και επέβαλε…»

Τον φανταζόμαστε ως έναν τυφλό γέροντα που απαγγέλλει στίχους. Είναι όμως ιστορικό πρόσωπο ή απλώς ένα σύμβολο; Δείτε τι έχουν δείξει οι γλωσσολογικές και ιστορικές έρευνες για τον «πατέρα» της ποίησης.

Όλοι γνωρίζουμε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Στα σχολεία μαθαίνουμε για τον τυφλό ποιητή από τη Χίο ή τη Σμύρνη, τον Όμηρο. Ωστόσο, για την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα, το ερώτημα «ποιος ήταν ο Όμηρος;» αποτελεί εδώ και τρεις αιώνες ένα από τα πιο σύνθετα φιλολογικά προβλήματα, γνωστό ως το «Ομηρικό Ζήτημα».

Τι ισχύει τελικά; Ήταν ο Όμηρος ένας άνθρωπος, πολλοί ποιητές, ή μήπως δεν υπήρξε ποτέ;

Τι λένε οι έρευνες: Το τέλος του «μοναχικού συγγραφέα»

Οι σύγχρονοι μελετητές συμφωνούν σε ένα βασικό πράγμα: Ο Όμηρος δεν ήταν συγγραφέας με την έννοια που έχουμε σήμερα. Δεν κάθισε σε ένα γραφείο με χαρτί και μελάνι για να γράψει την Ιλιάδα.

Η καθοριστική ανατροπή ήρθε από τον Αμερικανό μελετητή Milman Parry (δεκαετία του 1930). Ο Parry απέδειξε ότι τα ομηρικά έπη είναι προϊόντα προφορικής σύνθεσης.

• Η απόδειξη: Η επανάληψη συγκεκριμένων φράσεων (π.χ. «τον δ’ απαμειβόμενος», «ωκύποδας Αχιλλεύς») δεν γινόταν για λόγους έλλειψης φαντασίας. Ήταν μνημονικά εργαλεία (φόρμουλες) που βοηθούσαν τους αοιδούς να συνθέτουν τα ποιήματα εκείνη τη στιγμή, μπροστά στο κοινό.

Μια γλώσσα που δεν μιλήθηκε ποτέ

Ένα από τα πιο ισχυρά επιχειρήματα της επιστήμης κατά της ύπαρξης ενός και μόνο συγγραφέα που έγραφε στη «μητρική» του γλώσσα, είναι η ίδια η γλώσσα των επών.

Οι γλωσσολόγοι έχουν διαπιστώσει ότι τα ομηρικά ελληνικά είναι μια τεχνητή διάλεκτος. Ένα κράμα που περιέχει:

1. Ιωνικά στοιχεία (η βάση).

2. Αιολικά στοιχεία (αρχαιότερα).

3. Μυκηναϊκούς τύπους (που είχαν εξαφανιστεί αιώνες πριν την εποχή του Ομήρου).

Αυτό σημαίνει ότι η γλώσσα της Ιλιάδας δεν μιλήθηκε ποτέ σε καμία πλατεία και σε κανένα σπίτι. Ήταν μια ειδική, ποιητική γλώσσα που εξελίχθηκε αργά μέσα στους αιώνες από πολλούς διαφορετικούς αοιδούς.

Τα ιστορικά παράδοξα

Επιπλέον, οι ιστορικοί εντοπίζουν στα κείμενα αντικείμενα που απέχουν μεταξύ τους εκατοντάδες χρόνια.

• Περιγράφονται ασπίδες που χρησιμοποιούνταν τον 13ο αιώνα π.Χ. (Εποχή του Χαλκού).

• Ταυτόχρονα περιγράφονται τακτικές μάχης ή καύσεις νεκρών που ανήκουν στον 8ο αιώνα π.Χ. (Εποχή του Σιδήρου).

Είναι σαν να βλέπουμε σήμερα μια ταινία για το 1821, όπου ο ήρωας κρατάει καριοφίλι αλλά φοράει ψηφιακό ρολόι. Αυτό αποδεικνύει ότι τα έπη είναι ένα «παζλ» από διαφορετικές ιστορικές περιόδους.

Το συμπέρασμα: Υπήρξε τελικά;

Παρά τα παραπάνω, η πλειοψηφία των σύγχρονων ερευνητών δεν διαγράφει τον Όμηρο. Η επικρατούσα θεωρία σήμερα λέει το εξής:

Πιθανότατα, τον 8ο αιώνα π.Χ., υπήρξε ένας εξαιρετικά προικισμένος αοιδός (ας τον πούμε Όμηρο). Αυτός ο άνθρωπος δεν επινόησε την ιστορία του Τρωικού Πολέμου την παρέλαβε από την παράδοση. Ήταν όμως εκείνος που:

1. Συνέλαβε τη μνημειώδη δομή και την πλοκή των δύο επών.

2. Έδωσε στα έργα την τραγική τους ποιότητα και το ψυχολογικό βάθος.

3. Υπαγόρευσε το έργο του σε γραφείς, εκμεταλλευόμενος την πρόσφατη τότε εφεύρεση του ελληνικού αλφαβήτου.

Εν κατακλείδι: Ο Όμηρος υπήρξε, αλλά όχι ως ο μοναχικός συγγραφέας που νομίζαμε. Ήταν ο μεγάλος αρχιτέκτονας που πήρε τα υλικά αιώνων και έχτισε τον «παρθενώνα» της δυτικής λογοτεχνίας.

Αρχαία Ελληνικά; Μην ανησυχείς, τα μιλάς ήδη (με αυτές τις 23 φράσεις)