Το Εργατικό Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, γνωστό ως ΕΕΑΜ, ήταν η εργατική έκφραση του ΕΑΜικού κινήματος στα χρόνια της Κατοχής. Αν το ΕΑΜ έδωσε πολιτική μορφή στη λαϊκή αντίσταση και ο ΕΛΑΣ την ένοπλη δύναμή της, το ΕΕΑΜ έβαλε στο κέντρο τον κόσμο της εργασίας: εργάτες, υπαλλήλους, τεχνίτες, συνδικαλιστές, ανθρώπους που πάλευαν ταυτόχρονα με την κατοχή, την πείνα, την ανεργία, τους μισθούς της εξαθλίωσης και την απειλή της καταναγκαστικής εργασίας.
Η σημασία του ΕΕΑΜ φαίνεται καλύτερα αν θυμηθούμε την πραγματικότητα της Κατοχής. Η Ελλάδα δεν ζούσε απλώς στρατιωτική ήττα. Ζούσε οικονομική κατάρρευση. Η παραγωγή είχε αποδιοργανωθεί, οι μεταφορές είχαν διαλυθεί, οι πόλεις πεινούσαν και οι εργαζόμενοι έβλεπαν την αμοιβή τους να εξαφανίζεται μέσα στον πληθωρισμό. Ο μισθός μιας ημέρας μπορούσε να μην αρκεί ούτε για λίγο ψωμί. Η εργασία δεν ήταν πια μόνο ζήτημα επιβίωσης· ήταν πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στον κατακτητή, την κατοχική διοίκηση, τους εργοδότες που συνεργάζονταν ή προσαρμόζονταν, και τους εργαζόμενους που προσπαθούσαν να κρατηθούν όρθιοι.
Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, το ΕΕΑΜ ανέλαβε να οργανώσει την εργατική αντίσταση. Δεν ήταν απλώς ένα συνδικαλιστικό σχήμα με τη συνηθισμένη έννοια. Λειτουργούσε παράνομα ή ημιπαράνομα, σε συνθήκες διώξεων, χαφιέδων, συλλήψεων και εκτελέσεων. Η δράση του περιλάμβανε απεργίες, στάσεις εργασίας, κινητοποιήσεις για τρόφιμα και μισθούς, διανομή παράνομου Τύπου, οργάνωση επιτροπών στους χώρους δουλειάς και σύνδεση των εργατικών αιτημάτων με τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Η βασική του ιδέα ήταν καθαρή: ο εργάτης δεν αντιστέκεται μόνο όταν πιάνει όπλο, αλλά και όταν αρνείται να γίνει εργαλείο της κατοχικής μηχανής.
Κεντρικό ζήτημα για το ΕΕΑΜ ήταν η πολιτική επιστράτευση, δηλαδή ο κίνδυνος να σταλούν Έλληνες εργαζόμενοι στη Γερμανία για καταναγκαστική εργασία. Το 1943, όταν η απειλή αυτή πήρε συγκεκριμένη μορφή, το εργατικό και ΕΑΜικό κίνημα αντέδρασε μαζικά. Οι διαδηλώσεις, οι απεργίες και η γενική αναταραχή στην Αθήνα και σε άλλα κέντρα έδειξαν ότι η κοινωνία δεν θα δεχόταν παθητικά την αρπαγή του εργατικού της δυναμικού. Η ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης θεωρείται μία από τις σημαντικότερες νίκες της αστικής αντίστασης στην κατεχόμενη Ευρώπη. Σε αυτή τη νίκη, το ΕΕΑΜ είχε καθοριστικό ρόλο, ακριβώς επειδή μπορούσε να κινητοποιήσει ανθρώπους μέσα από τα δίκτυα της δουλειάς και της καθημερινής ανάγκης.
Η εργατική αντίσταση είχε και άλλο ένα χαρακτηριστικό: έφερνε την Κατοχή στο επίπεδο της καθημερινότητας. Ο αντάρτης στο βουνό ήταν η πιο θεαματική εικόνα της Αντίστασης, αλλά ο εργάτης που σταματούσε τη δουλειά, ο υπάλληλος που μετέφερε πληροφορίες, ο σιδηροδρομικός που σαμποτάριζε καθυστερήσεις, ο τυπογράφος που βοηθούσε στην έκδοση παράνομων εντύπων, ήταν εξίσου κρίσιμα κομμάτια του αγώνα. Το ΕΕΑΜ βοήθησε να αποκτήσει αυτή η καθημερινή αντίσταση συνοχή και πολιτικό νόημα.
Σημαντικές μορφές του εργατικού κινήματος συνδέθηκαν με το ΕΕΑΜ, ανάμεσά τους και ο Κώστας Λαζαρίδης, κομμουνιστής συνδικαλιστής και στέλεχος του εργατικού απελευθερωτικού κινήματος, που εκτελέστηκε στην Καισαριανή το 1943. Η παρουσία τέτοιων προσώπων δείχνει το κόστος της δράσης. Το ΕΕΑΜ δεν λειτουργούσε σε περιβάλλον ελεύθερης πολιτικής αντιπαράθεσης. Κάθε προκήρυξη, κάθε απεργιακή οργάνωση, κάθε συνάντηση μπορούσε να οδηγήσει σε φυλακή, βασανιστήρια ή εκτέλεση.
Η δράση του ΕΕΑΜ δεν μπορεί να αποκοπεί από την ευρύτερη πολιτική φυσιογνωμία του ΕΑΜ. Είχε ισχυρή επιρροή της Αριστεράς και ιδιαίτερα του ΚΚΕ, κάτι που το έκανε μαζικό και οργανωμένο, αλλά και στόχο έντονης αντικομμουνιστικής πολεμικής. Για τους υποστηρικτές του, ήταν η φωνή της εργατικής τάξης στην Αντίσταση. Για τους αντιπάλους του, ήταν μηχανισμός πολιτικής διείσδυσης του ΕΑΜ στα συνδικάτα και στους χώρους εργασίας. Η αλήθεια είναι ότι ήταν και τα δύο με έναν ιστορικό τρόπο: αντιστασιακή οργάνωση πραγματικής κοινωνικής βάσης και ταυτόχρονα κομμάτι ενός ευρύτερου πολιτικού σχεδίου για τη μεταπολεμική Ελλάδα.
Μετά την Απελευθέρωση, όπως συνέβη και με άλλες ΕΑΜικές οργανώσεις, η κληρονομιά του ΕΕΑΜ μπλέχτηκε με τον εμφύλιο διχασμό. Οι άνθρωποι και τα δίκτυά του βρέθηκαν άλλοτε στο προσκήνιο των εργατικών διεκδικήσεων και άλλοτε στο στόχαστρο του κράτους και των αντιπάλων της Αριστεράς. Όμως η ιστορική του σημασία παραμένει συγκεκριμένη: απέδειξε ότι η Αντίσταση δεν ήταν μόνο υπόθεση ένοπλων σωμάτων ή πολιτικών ηγεσιών. Ήταν και υπόθεση μισθού, ψωμιού, αξιοπρέπειας, δικαιώματος να μη σε στείλουν σκλάβο στα εργοστάσια του Ράιχ.
Το ΕΕΑΜ υπήρξε η οργανωμένη φωνή των εργαζομένων μέσα στην Κατοχή. Έδωσε πολιτικό περιεχόμενο στην αγωνία της επιβίωσης και μετέτρεψε την οικονομική διαμαρτυρία σε πράξη εθνικής αντίστασης. Σε μια εποχή όπου η πείνα μπορούσε να λυγίσει και τον πιο δυνατό άνθρωπο, το ΕΕΑΜ θύμισε ότι ο χώρος δουλειάς δεν είναι μόνο τόπος υποταγής. Μπορεί να γίνει και τόπος αγώνα.