Ο Ιερός Λόχος Μέσης Ανατολής ήταν μία από τις πιο επίλεκτες ελληνικές στρατιωτικές μονάδες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Συγκροτήθηκε το 1942 στη Μέση Ανατολή, μέσα στο πλαίσιο των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων που είχαν ανασυγκροτηθεί δίπλα στη βρετανική διοίκηση μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα. Δεν ήταν αντιστασιακή οργάνωση με την έννοια του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ ή του ΕΔΕΣ, που δρούσαν μέσα στην κατεχόμενη Ελλάδα. Ήταν όμως καθαρό κομμάτι της ελληνικής πολεμικής συνέχειας: η απόδειξη ότι, ακόμη κι όταν η χώρα είχε καταληφθεί, ο ελληνικός στρατός συνέχιζε να πολεμά.
Η δημιουργία του συνδέθηκε με την ιδιαίτερη κατάσταση των ελληνικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή. Μετά την κατάρρευση του μετώπου το 1941, χιλιάδες Έλληνες στρατιωτικοί, αξιωματικοί, ναύτες και αεροπόροι πέρασαν στην Κρήτη, στην Αίγυπτο ή σε άλλες περιοχές υπό συμμαχικό έλεγχο. Εκεί, κάτω από την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση και με βρετανική υποστήριξη, άρχισε η ανασυγκρότηση ελληνικών μονάδων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε η ιδέα μιας επίλεκτης δύναμης, αποτελούμενης κυρίως από αξιωματικούς και ευέλπιδες, με αποστολή ειδικές επιχειρήσεις.
Η μονάδα τέθηκε υπό τη διοίκηση του συνταγματάρχη Χριστόδουλου Τσιγάντε, ενός αξιωματικού με ισχυρή προσωπικότητα και πολεμική εμπειρία. Ο Τσιγάντες ήταν καθοριστικός για τη φυσιογνωμία του Ιερού Λόχου. Δεν δημιούργησε μια συνηθισμένη στρατιωτική μονάδα, αλλά ένα σώμα υψηλής πειθαρχίας, εθελοντισμού και επιθετικού πνεύματος. Η επιλογή του ονόματος «Ιερός Λόχος» παρέπεμπε συνειδητά στην αρχαιότητα και στον θρυλικό Ιερό Λόχο των Θηβών. Ήταν όνομα βαρύ, σχεδόν προγραμματικό: δήλωνε μια μονάδα τιμής, θυσίας και πολεμικής αρετής.
Η σύνθεση του Ιερού Λόχου ήταν ασυνήθιστη. Αποτελούνταν κυρίως από αξιωματικούς των τριών όπλων, μέλη της Βασιλικής Χωροφυλακής και μαθητές της Σχολής Ευελπίδων. Σε κανονικές συνθήκες, μια μονάδα γεμάτη αξιωματικούς θα ήταν παράδοξη. Εδώ όμως αυτό ήταν μέρος της λογικής της. Ο Ιερός Λόχος προοριζόταν για ειδικές επιχειρήσεις, μικρές ομάδες, τολμηρές αποστολές, συνεργασία με βρετανικές δυνάμεις καταδρομών και δράση σε δύσκολα θέατρα επιχειρήσεων. Χρειαζόταν άνδρες με πρωτοβουλία, εκπαίδευση και ικανότητα να λειτουργούν αυτόνομα.
Η πρώτη του μεγάλη εμπειρία ήρθε στη Βόρεια Αφρική. Ο Ιερός Λόχος πολέμησε στο πλευρό συμμαχικών δυνάμεων στην εκστρατεία της Τυνησίας και συνεργάστηκε με μονάδες όπως η SAS και οι δυνάμεις του στρατηγού Λεκλέρκ. Αυτή η συνεργασία τον έφερε κοντά στη νέα μορφή πολέμου που ανέπτυσσαν οι Σύμμαχοι: ταχείες επιδρομές, καταδρομικές ενέργειες, χτυπήματα σε βάσεις, λιμάνια, επικοινωνίες και απομονωμένες φρουρές. Δεν επρόκειτο για κλασικό πόλεμο χαρακωμάτων ή μετώπων, αλλά για ευέλικτη, επιθετική δράση πίσω ή δίπλα στις γραμμές του εχθρού.
Στη συνέχεια, το βάρος της δράσης του μεταφέρθηκε στο Αιγαίο. Εκεί ο Ιερός Λόχος απέκτησε την πιο ελληνική του διάσταση. Τα Δωδεκάνησα και τα νησιά του Αιγαίου είχαν στρατηγική σημασία, αλλά και τεράστιο συμβολισμό. Οι άνδρες του εκπαιδεύτηκαν σε αεραποβατικές και αμφίβιες επιχειρήσεις, κινήθηκαν με βρετανικές ναυτικές και καταδρομικές δυνάμεις, έκαναν αποβάσεις, επιδρομές και επιχειρήσεις εναντίον γερμανικών φρουρών. Η δράση τους στη Σάμο, στη Σύμη και σε άλλα νησιά εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η επιδρομή στη Σύμη τον Ιούλιο του 1944, όπου ο Ιερός Λόχος, μαζί με βρετανικές δυνάμεις, συμμετείχε σε επιχείρηση που οδήγησε στην εξουδετέρωση της γερμανικής φρουράς. Τέτοιες επιχειρήσεις δεν άλλαζαν μόνες τους την πορεία του πολέμου, αλλά είχαν μεγάλη στρατηγική και ηθική αξία. Έδειχναν ότι οι γερμανικές δυνάμεις στα νησιά δεν ήταν ασφαλείς, ενίσχυαν το κύρος των ελληνικών δυνάμεων και κρατούσαν ζωντανή την ιδέα ότι η απελευθέρωση του Αιγαίου ήταν ελληνική υπόθεση, όχι μόνο συμμαχικός σχεδιασμός.
Ο Ιερός Λόχος είχε και πολιτική σημασία. Οι ελληνικές δυνάμεις στη Μέση Ανατολή ήταν συχνά διχασμένες από πολιτικές εντάσεις, ιδίως ανάμεσα σε βασιλικούς, βενιζελικούς, αριστερούς και δημοκρατικούς στρατιωτικούς. Σε αυτό το περιβάλλον, ο Ιερός Λόχος θεωρήθηκε από τους Βρετανούς και την εξόριστη κυβέρνηση ως αξιόπιστη και πειθαρχημένη μονάδα. Αυτό ενίσχυσε τον ρόλο του, αλλά τον τοποθέτησε και μέσα στις πολιτικές ισορροπίες της εξόριστης Ελλάδας. Δεν ήταν απλώς στρατιωτική μονάδα· ήταν και σύμβολο της ελληνικής συνέχειας υπό τον έλεγχο της εξόριστης κυβέρνησης.
Μετά την Απελευθέρωση, ο Ιερός Λόχος δεν είχε λόγο να συνεχίσει με την ίδια μορφή. Διαλύθηκε το 1945, έχοντας ολοκληρώσει την πολεμική του αποστολή. Η κληρονομιά του όμως παρέμεινε σημαντική. Θεωρείται πρόδρομος των σύγχρονων ελληνικών ειδικών δυνάμεων. Η καταδρομική του νοοτροπία, η εκπαίδευση, η συνεργασία με συμμαχικές ειδικές μονάδες και η δράση του στο Αιγαίο αποτέλεσαν σημείο αναφοράς για τη μεταπολεμική ανάπτυξη των ΛΟΚ και των ελληνικών δυνάμεων καταδρομών.
Η ιστορία του Ιερού Λόχου έχει μια ξεχωριστή θέση στην ελληνική μνήμη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν έχει τη μαζικότητα της εσωτερικής Αντίστασης ούτε τις πολιτικές αντιφάσεις των οργανώσεων της Κατοχής. Έχει όμως την καθαρή εικόνα ενός επίλεκτου σώματος που πολέμησε εκτός κατεχόμενης πατρίδας για την απελευθέρωσή της. Οι άνδρες του δεν έδρασαν σε ελληνικά βουνά, αλλά σε ερήμους, στρατόπεδα εκπαίδευσης, νησιά, ακτές και καταδρομικές αποστολές. Κουβαλούσαν όμως την ίδια βασική ιδέα: ότι η Ελλάδα δεν είχε τελειώσει επειδή είχε καταληφθεί.
Ο Ιερός Λόχος Μέσης Ανατολής ήταν η στρατιωτική εκδοχή της εξόριστης ελληνικής αντίστασης. Μικρός σε αριθμούς, αλλά μεγάλος σε συμβολισμό, έδειξε ότι ο ελληνικός αγώνας συνεχιζόταν σε κάθε μέτωπο όπου μπορούσε να υψωθεί ελληνική σημαία. Από την Αφρική μέχρι το Αιγαίο, οι Ιερολοχίτες έγραψαν μια ιστορία πειθαρχίας, τόλμης και πολεμικής συνέχειας. Και αυτή η ιστορία εξηγεί γιατί το όνομά τους έμεινε συνδεδεμένο με την αρχή των ελληνικών ειδικών δυνάμεων.