Η Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση, γνωστή ως ΕΣΠΟ, δεν ήταν αντιστασιακή οργάνωση. Ήταν ακριβώς το αντίθετο: μια φιλοναζιστική, δωσιλογική οργάνωση που δημιουργήθηκε στην κατεχόμενη Αθήνα το 1941 και προσπάθησε να υπηρετήσει την πολιτική των Γερμανών κατακτητών. Παρ’ όλα αυτά, η ιστορία της αξίζει ξεχωριστό άρθρο μέσα στον κύκλο της ελληνικής Αντίστασης, γιατί η ανατίναξη των γραφείων της από την ΠΕΑΝ υπήρξε μία από τις πιο εντυπωσιακές πράξεις αστικού σαμποτάζ στην κατεχόμενη Ευρώπη.
Η ΕΣΠΟ ιδρύθηκε το καλοκαίρι του 1941, σε μια περίοδο όπου η Ελλάδα είχε μόλις περάσει στη σκληρή πραγματικότητα της τριπλής κατοχής. Οι Γερμανοί, οι Ιταλοί και οι Βούλγαροι είχαν μοιράσει τη χώρα σε ζώνες ελέγχου, η κατοχική κυβέρνηση προσπαθούσε να επιβιώσει ως μηχανισμός υποταγής και η κοινωνία βυθιζόταν στην πείνα, τον φόβο και την κατάρρευση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίστηκαν ομάδες που δεν αρκέστηκαν στην παθητική συνεργασία με τον κατακτητή, αλλά θέλησαν να αποκτήσουν καθαρά ιδεολογικό φιλοναζιστικό ρόλο. Η ΕΣΠΟ ήταν μία από αυτές.
Πρώτος ηγέτης της υπήρξε ο Γεώργιος Βλαβιανός και αργότερα ο Σπύρος Στεροδήμας. Η οργάνωση είχε ιδεολογικό προσανατολισμό επηρεασμένο από τον εθνικοσοσιαλισμό, τον αντικομμουνισμό, τον αντισημιτισμό και τη λατρεία της ναζιστικής ισχύος. Δεν ήταν απλώς μια ομάδα καιροσκόπων που προσπαθούσε να επιβιώσει κοντά στους Γερμανούς. Φιλοδοξούσε να γίνει ελληνικός πολιτικός και στρατιωτικός βραχίονας του ναζισμού, με δική της παρουσία, προπαγάνδα και οργανωτική δομή.
Η κοινωνική της βάση ήταν περιορισμένη αλλά χαρακτηριστική. Στα ηγετικά της κλιμάκια υπήρχαν πρόσωπα από τη μεσαία αστική τάξη και στρατιωτικοί κύκλοι, ενώ στα κατώτερα μέλη συναντούσε κανείς ανθρώπους από λαϊκά στρώματα, περιθωριακούς και πρόσωπα που αναζητούσαν προστασία, εξουσία ή ευκαιρίες μέσα στη νέα τάξη της Κατοχής. Όπως συνέβη και με άλλες δωσιλογικές οργανώσεις, ο ιδεολογικός φανατισμός συνυπήρχε με τον καιροσκοπισμό. Κάποιοι πίστευαν στον ναζισμό. Άλλοι έβλεπαν στην Κατοχή ευκαιρία κοινωνικής ανόδου, εκδίκησης ή προσωπικού κέρδους.
Το πιο επικίνδυνο σχέδιο της ΕΣΠΟ ήταν η προσπάθεια δημιουργίας ελληνικού τμήματος που θα πολεμούσε στο πλευρό των Γερμανών, ακόμη και στο πλαίσιο των Waffen-SS. Ο Σπύρος Στεροδήμας προσπάθησε να στρατολογήσει Έλληνες νέους για μια τέτοια δύναμη. Αν αυτό το σχέδιο προχωρούσε, θα δημιουργούσε ένα καθαρά ναζιστικό ελληνικό ένοπλο σώμα, με τεράστια συμβολική και πρακτική σημασία για τους κατακτητές. Η Αντίσταση αντιλήφθηκε τον κίνδυνο. Δεν επρόκειτο για μια απλή ομάδα προπαγάνδας, αλλά για μηχανισμό στρατολόγησης Ελλήνων στην υπηρεσία του Ράιχ.
Η απάντηση ήρθε από την ΠΕΑΝ, την Πανελλήνια Ένωση Αγωνιζομένων Νέων, και τον Κώστα Περρίκο. Στις 20 Σεπτεμβρίου 1942, μέλη της ΠΕΑΝ ανατίναξαν τα γραφεία της ΕΣΠΟ στην οδό Πατησίων, στο κέντρο της Αθήνας. Η επίθεση ήταν καίρια. Σκοτώθηκαν ο Στεροδήμας, δεκάδες μέλη της ΕΣΠΟ και Γερμανοί στρατιώτες. Η οργάνωση δέχθηκε πλήγμα από το οποίο ουσιαστικά δεν συνήλθε ποτέ. Το σχέδιο για ελληνική ναζιστική λεγεώνα κατέρρευσε.
Η ανατίναξη της ΕΣΠΟ είχε τεράστια ψυχολογική σημασία. Σε μια Αθήνα τρομοκρατημένη, πεινασμένη και γεμάτη κατοχικά μπλόκα, η πράξη αυτή έδειξε ότι οι συνεργάτες των Γερμανών δεν ήταν άτρωτοι. Δεν χτυπήθηκε απλώς ένα κτίριο. Χτυπήθηκε η ιδέα ότι ο ναζισμός μπορούσε να αποκτήσει οργανωμένη ελληνική πολιτική και στρατιωτική βάση χωρίς συνέπειες. Για τους Γερμανούς και τους Έλληνες συνεργάτες τους ήταν σοκ. Για την Αντίσταση ήταν απόδειξη ότι ακόμη και μέσα στην πόλη μπορούσαν να γίνουν εντυπωσιακά πλήγματα.
Μετά τον θάνατο του Στεροδήμα, η ηγεσία της ΕΣΠΟ πέρασε στον Αριστείδη Ανδρόνικο. Όμως η οργάνωση είχε χάσει το κεντρικό της σχέδιο και το κύρος της. Συνέχισε να υπάρχει σε περιορισμένη μορφή, αλλά δεν μπόρεσε να γίνει αυτό που οι ιδρυτές της φιλοδοξούσαν. Το 1944, καθώς η γερμανική ήττα πλησίαζε, αρκετοί συνεργάτες των κατακτητών προσπάθησαν να διαφύγουν ή να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα. Η ΕΣΠΟ έμεινε στη μνήμη κυρίως όχι για όσα πέτυχε, αλλά για το πώς καταστράφηκε.
Η ιστορία της ΕΣΠΟ φωτίζει τη σκοτεινή πλευρά της Κατοχής. Δείχνει ότι η ελληνική κοινωνία δεν χωρίστηκε μόνο ανάμεσα σε αντιστασιακούς και παθητικούς πολίτες. Υπήρξαν και εκείνοι που επέλεξαν ενεργά τον κατακτητή, όχι από φόβο αλλά από ιδεολογία, συμφέρον ή μίσος για τους εσωτερικούς τους αντιπάλους. Η ΕΣΠΟ ήταν τέτοια περίπτωση. Δεν προσπάθησε απλώς να συνυπάρξει με την κατοχική εξουσία. Θέλησε να γίνει μέρος της.
Γι’ αυτό και η ανατίναξή της από την ΠΕΑΝ παραμένει τόσο σημαντική. Δεν ήταν μόνο πράξη σαμποτάζ. Ήταν πολιτικό χτύπημα εναντίον του ελληνικού ναζισμού πριν αυτός προλάβει να οργανωθεί σε σοβαρή στρατιωτική δύναμη. Ο Κώστας Περρίκος και οι συναγωνιστές του πλήρωσαν βαρύ τίμημα, με συλλήψεις και εκτελέσεις, αλλά η πράξη τους έμεινε ως μία από τις πιο καθαρές στιγμές της αστικής Αντίστασης.
Η ΕΣΠΟ, λοιπόν, δεν ανήκει στις οργανώσεις που τίμησαν την Ελλάδα στην Κατοχή. Ανήκει στις οργανώσεις που δείχνουν τι μπορούσε να συμβεί όταν η υποταγή στον κατακτητή ντυνόταν με ιδεολογία. Η σύντομη και βίαιη διαδρομή της θυμίζει ότι η Αντίσταση δεν πολέμησε μόνο ξένους στρατούς. Πολέμησε και την προσπάθεια να ριζώσει ο ναζισμός μέσα στην ίδια την ελληνική κοινωνία.