Η Οργάνωση Χ, γνωστή απλώς ως «Χ», ήταν μία από τις πιο αμφιλεγόμενες οργανώσεις της Κατοχής και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων. Ιδρύθηκε το 1941, μέσα στο περιβάλλον της γερμανικής κατοχής, με αρχηγό τον αξιωματικό Γεώργιο Γρίβα. Στην αρχική της μορφή παρουσιάστηκε ως αντιστασιακή οργάνωση με στόχο την καταπολέμηση των δυνάμεων του Άξονα, την κατασκοπεία υπέρ των Συμμάχων και τη συγκρότηση ενός δικτύου αξιωματικών και εθνικοφρόνων πολιτών. Στην πορεία, όμως, η φυσιογνωμία της μετατοπίστηκε όλο και περισσότερο προς τον αντικομμουνισμό, με αποτέλεσμα να συνδεθεί κυρίως με τη σύγκρουση εναντίον του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.
Ο Γεώργιος Γρίβας, Κύπριος αξιωματικός του ελληνικού στρατού, είχε πολεμική εμπειρία από τη Μικρασιατική Εκστρατεία και το αλβανικό μέτωπο. Μετά την κατάρρευση του μετώπου και την κατοχή της Ελλάδας, κινήθηκε στον χώρο των παράνομων οργανώσεων της Αθήνας. Η Οργάνωση Χ συγκροτήθηκε αρχικά από αξιωματικούς, στρατιωτικούς κύκλους και ανθρώπους με έντονο εθνικό και βασιλικό προσανατολισμό. Δεν είχε τη μαζικότητα του ΕΑΜ ούτε τη γεωγραφική απλωσιά του ΕΛΑΣ. Ήταν κυρίως αστική, συνωμοτική, στρατιωτικού τύπου οργάνωση, με ιδιαίτερο βάρος στην Αθήνα.
Στα πρώτα χρόνια της Κατοχής, η Χ ανέπτυξε δραστηριότητες που εντάσσονταν στο πλαίσιο της αντίστασης. Συγκέντρωνε πληροφορίες, διατηρούσε επαφές με συμμαχικούς κύκλους, οργάνωνε δίκτυα και, σύμφωνα με μαρτυρίες, συμμετείχε σε δολιοφθορές ή προετοιμασία ένοπλης δράσης. Όμως η πραγματική της θέση στο αντιστασιακό τοπίο παρέμεινε περιορισμένη σε σχέση με τις μεγάλες οργανώσεις. Η δύναμή της δεν βρισκόταν τόσο στη μάχη κατά των κατακτητών, όσο στη συγκρότηση ενός εθνικόφρονος ένοπλου πόλου που θα μπορούσε να σταθεί απέναντι στην άνοδο του ΕΑΜ.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο για να καταλάβει κανείς την Οργάνωση Χ. Καθώς το ΕΑΜ μεγάλωνε, αποκτούσε πολιτικό βάθος, ένοπλη δύναμη και λαϊκή επιρροή, οργανώσεις όπως η Χ άρχισαν να βλέπουν την κομμουνιστική και ΕΑΜική πλευρά ως τον κύριο μελλοντικό αντίπαλο. Ο πόλεμος δεν είχε ακόμη τελειώσει, αλλά η μάχη για την επόμενη μέρα είχε ήδη αρχίσει. Για τη Χ, ο κίνδυνος δεν ήταν μόνο ο ξένος κατακτητής, αλλά και το ενδεχόμενο να κυριαρχήσει η Αριστερά στην απελευθερωμένη Ελλάδα.
Η αντικομμουνιστική στροφή της οργάνωσης έγινε όλο και πιο καθαρή. Τα μέλη της, οι «Χίτες», συνδέθηκαν με ένοπλες συγκρούσεις εναντίον του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ιδιαίτερα στην Αθήνα. Το αποκορύφωμα αυτής της πορείας ήρθε στα Δεκεμβριανά του 1944, όταν η Χ πολέμησε στο πλευρό των κυβερνητικών και βρετανικών δυνάμεων εναντίον του ΕΛΑΣ. Η μάχη στο Θησείο, όπου οι δυνάμεις της οργάνωσης βρέθηκαν αντιμέτωπες με τις ΕΑΜικές δυνάμεις, έγινε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια της συμμετοχής της στα γεγονότα.
Για τους υποστηρικτές της, η Οργάνωση Χ υπήρξε πατριωτική, εθνική δύναμη που αντιστάθηκε τόσο στην Κατοχή όσο και στην απειλή κομμουνιστικής επικράτησης. Για τους αντιπάλους της, ήταν παραστρατιωτική δεξιά οργάνωση που ενδιαφέρθηκε περισσότερο να χτυπήσει το ΕΑΜ παρά τον κατακτητή και που στη μεταπολεμική περίοδο συνδέθηκε με τον σκληρό αντικομμουνιστικό μηχανισμό. Η αλήθεια είναι ότι η Χ πέρασε από την αντίσταση στον εμφύλιο προσανατολισμό με τρόπο που κάνει αδύνατο να ιδωθεί μονοδιάστατα. Ξεκίνησε ως οργάνωση της Κατοχής, αλλά η ιστορική της ταυτότητα καθορίστηκε κυρίως από τον εμφύλιο διχασμό.
Μετά την Απελευθέρωση, η Οργάνωση Χ δεν εξαφανίστηκε. Αντίθετα, ενισχύθηκε μέσα στο κλίμα σύγκρουσης που ακολούθησε τα Δεκεμβριανά και τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Οι Χίτες έγιναν για την Αριστερά σύμβολο της δεξιάς βίας και της παρακρατικής τρομοκρατίας. Στη δημόσια μνήμη των ηττημένων του ΕΑΜικού χώρου, η λέξη «Χίτης» απέκτησε σχεδόν αυτόνομη σημασία: σήμαινε τον ένοπλο αντικομμουνιστή, τον διώκτη, τον άνθρωπο του μεταπολεμικού κράτους ή παρακράτους. Από την άλλη πλευρά, στον εθνικόφρονα χώρο, η Χ αντιμετωπίστηκε ως δύναμη που υπερασπίστηκε την Αθήνα από τον ΕΛΑΣ και στάθηκε στο πλευρό της νόμιμης κυβέρνησης.
Η οργάνωση συνέχισε να υπάρχει μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1940, μέσα στο κλίμα του Εμφυλίου. Η πολιτική πορεία του Γρίβα μετά τον πόλεμο, και κυρίως η ηγεσία του στην ΕΟΚΑ στην Κύπρο, έκανε το πρόσωπό του ακόμη πιο γνωστό, αλλά και πιο αμφιλεγόμενο. Για την Ελλάδα της Κατοχής και της Απελευθέρωσης, όμως, το όνομα Γρίβας είναι δεμένο με τη Χ και με την αντιπαράθεση της δεξιάς ένοπλης οργάνωσης με το ΕΑΜικό κίνημα.
Η σημασία της Οργάνωσης Χ δεν βρίσκεται στο μέγεθός της σε σχέση με το ΕΑΜ ή τον ΕΛΑΣ. Βρίσκεται στο ότι συμπύκνωσε την άλλη πλευρά της Αντίστασης: τον χώρο των αξιωματικών, των βασιλικών, των εθνικοφρόνων και των αντικομμουνιστών που έβλεπαν την Κατοχή όχι μόνο ως αγώνα εναντίον του Άξονα, αλλά και ως προετοιμασία για την εσωτερική σύγκρουση που θα ακολουθούσε. Η Χ δείχνει ότι ο Εμφύλιος δεν ξεκίνησε ξαφνικά το 1946. Οι ρίζες του βρίσκονταν ήδη μέσα στα χρόνια της Κατοχής, όταν οι οργανώσεις της Αντίστασης άρχισαν να σκέφτονται όχι μόνο την απελευθέρωση, αλλά και ποιος θα κρατούσε την εξουσία μετά από αυτήν.
Η Οργάνωση Χ παραμένει ένα δύσκολο ιστορικό θέμα γιατί δεν χωρά σε άνετες αφηγήσεις. Ήταν αντιστασιακή οργάνωση, αλλά όχι μόνο. Ήταν αντικομμουνιστική δύναμη, αλλά όχι απλώς πολιτική λέσχη. Ήταν στρατιωτικό δίκτυο που έδρασε στην Κατοχή, στα Δεκεμβριανά και στα πρώτα χρόνια του Εμφυλίου. Η ιστορία της θυμίζει ότι η ελληνική Αντίσταση δεν ήταν ενιαίο σώμα με κοινό όραμα. Ήταν πεδίο όπου πατριωτισμός, ιδεολογία, φόβος, εξουσία και εμφύλια βία μπλέχτηκαν πολύ πριν τελειώσει ο πόλεμος.