Η Εθνική Πολιτοφυλακή υπήρξε ένας από τους θεσμούς που δημιούργησε η αντιστασιακή διοίκηση του ΕΑΜικού χώρου στην τελική φάση της Κατοχής. Δεν ήταν κλασική αντάρτικη οργάνωση, ούτε πολιτικό μέτωπο με τη συνηθισμένη έννοια. Ήταν υπηρεσία αστυνόμευσης, συγκροτημένη για τις περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, της ΠΕΕΑ, δηλαδή της λεγόμενης «Κυβέρνησης του Βουνού».
Η σύστασή της έγινε στις 11 Απριλίου 1944, σε μια περίοδο όπου το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ είχαν ήδη αναπτύξει εκτεταμένη παρουσία σε μεγάλο μέρος της ορεινής και ημιαστικής Ελλάδας. Η Κατοχή πλησίαζε προς το τέλος της, αλλά το ερώτημα της εξουσίας μετά την απελευθέρωση γινόταν όλο και πιο έντονο. Σε περιοχές όπου οι κατοχικές κρατικές αρχές είχαν αποσυρθεί ή δεν ασκούσαν ουσιαστικό έλεγχο, το αντιστασιακό κίνημα προσπάθησε να οργανώσει δικές του δομές διοίκησης, δικαιοσύνης, ασφάλειας και τάξης.
Η Εθνική Πολιτοφυλακή δημιουργήθηκε με απόφαση της Γραμματείας Εσωτερικών στη Βίνιανη. Σκοπός της ήταν η αστυνόμευση των περιοχών της ΠΕΕΑ. Αυτό σήμαινε πρακτικά ότι αναλάμβανε καθήκοντα δημόσιας τάξης, ελέγχου, περιφρούρησης και εφαρμογής των αποφάσεων της αντιστασιακής διοίκησης. Σε μια εμπόλεμη χώρα, όπου συνυπήρχαν αντάρτικες δυνάμεις, τοπικές αρχές, κατοχικά υπολείμματα, δωσίλογοι, άμαχοι πληθυσμοί και πολιτικές αντιπαλότητες, ένας τέτοιος μηχανισμός είχε μεγάλη σημασία.
Η Εθνική Πολιτοφυλακή αντικατέστησε τυπικά την Οργάνωση Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα, γνωστή ως ΟΠΛΑ, αν και η ΟΠΛΑ συνέχισε να υφίσταται. Το σημείο αυτό είναι κρίσιμο, γιατί δείχνει τη διπλή φύση του μηχανισμού ασφάλειας στον ΕΑΜικό χώρο. Από τη μία υπήρχε η προσπάθεια να δημιουργηθεί μια πιο επίσημη, θεσμική υπηρεσία αστυνόμευσης. Από την άλλη, παρέμεναν ενεργές οργανώσεις με πιο μυστικό και κατασταλτικό χαρακτήρα, που συνδέθηκαν με πολιτικές εκκαθαρίσεις και βίαιες συγκρούσεις.
Αρχηγός της Εθνικής Πολιτοφυλακής ορίστηκε ο υποστράτηγος Παναγιώτης Νάσης, ο οποίος αποσπάστηκε από τον ΕΛΑΣ. Πολιτικός επίτροπος ορίστηκε ο δημοσιογράφος Βάσος Γεωργίου, που χρησιμοποιούσε τότε το ψευδώνυμο «Ρήγας Μαυροβουνιώτης». Η επιλογή στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας αντανακλούσε τη λογική της εποχής: η υπηρεσία έπρεπε να έχει επιχειρησιακή πειθαρχία, αλλά και πολιτικό προσανατολισμό συμβατό με την ΠΕΕΑ.
Η διάρθρωση της Εθνικής Πολιτοφυλακής ήταν περιφερειακή. Υπήρχαν ανώτερες διοικήσεις για την Πελοπόννησο, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Στερεά Ελλάδα. Στην Πελοπόννησο διοικητής ήταν ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ανδροβιτσανέας, στη Μακεδονία ο συνταγματάρχης Ευάγγελος Κουκουδέας, στη Θεσσαλία ο αντισυνταγματάρχης Δημήτριος Μπαλής, στην Ήπειρο ο αντισυνταγματάρχης Λεωνίδας Σιωμάκος και στη Στερεά Ελλάδα ο αντισυνταγματάρχης Θεοχάρης Σπαθής. Αυτή η οργάνωση δείχνει ότι δεν επρόκειτο για πρόχειρη τοπική ομάδα, αλλά για υπηρεσία με πανελλαδική φιλοδοξία στις περιοχές επιρροής της ΠΕΕΑ.
Η ύπαρξη της Εθνικής Πολιτοφυλακής συνδέεται άμεσα με το φαινόμενο της «Ελεύθερης Ελλάδας», δηλαδή των περιοχών όπου το ΕΑΜικό κίνημα δημιούργησε μορφές παράλληλης εξουσίας. Εκεί λειτουργούσαν λαϊκά δικαστήρια, διοικητικά όργανα, οργανώσεις ανεφοδιασμού, εκπαιδευτικές και κοινωνικές δομές. Η Πολιτοφυλακή ήταν το όργανο που θα εξασφάλιζε την τάξη σε αυτό το σύστημα. Για τους υποστηρικτές της, αποτελούσε θεσμό λαϊκής αυτοδιοίκησης και προστασίας. Για τους αντιπάλους της, ήταν μηχανισμός ελέγχου και πολιτικής επιβολής του ΕΑΜ.
Μετά την Απελευθέρωση, η Εθνική Πολιτοφυλακή απέκτησε ακόμη πιο αμφιλεγόμενο ρόλο. Η χώρα δεν πέρασε ομαλά από την Κατοχή στην ειρήνη. Η Αθήνα και άλλες περιοχές μπήκαν γρήγορα σε περίοδο έντασης ανάμεσα στο ΕΑΜ, την κυβέρνηση Παπανδρέου, τους Βρετανούς και τις αντίπαλες πολιτικές δυνάμεις. Η Εθνική Πολιτοφυλακή είχε ενεργό ρόλο στα Δεκεμβριανά του 1944, δηλαδή στη σύγκρουση που ξέσπασε στην Αθήνα και αποτέλεσε προανάκρουσμα του Εμφυλίου.
Αυτός ο ρόλος έκανε την οργάνωση ιδιαίτερα φορτισμένη στη μεταπολεμική μνήμη. Για τη μία πλευρά, η Εθνική Πολιτοφυλακή ήταν μέρος της νόμιμης αντιστασιακής διοίκησης που είχε συγκροτηθεί στην Ελεύθερη Ελλάδα. Για την άλλη, ήταν όργανο ενός ένοπλου πολιτικού κινήματος που διεκδικούσε εξουσία και χρησιμοποίησε κατασταλτικές μεθόδους. Η αλήθεια είναι ότι, όπως σε πολλές περιπτώσεις της Κατοχής και της Απελευθέρωσης, η ιστορία της δεν χωρά σε απλό σχήμα.
Η διάλυση της Εθνικής Πολιτοφυλακής ήρθε τον Φεβρουάριο του 1945, μετά από παλινωδίες σχετικά με το μέλλον της. Η περίοδος αυτή συμπίπτει με τις διαδικασίες που ακολούθησαν τα Δεκεμβριανά και οδήγησαν στη Συμφωνία της Βάρκιζας. Η διάλυση τέτοιων μηχανισμών ήταν μέρος της προσπάθειας να αποκατασταθεί ενιαία κρατική εξουσία. Όμως το πολιτικό τραύμα είχε ήδη ανοίξει.
Η Εθνική Πολιτοφυλακή είναι σημαντική γιατί δείχνει πως η Αντίσταση δεν ήταν μόνο μάχες εναντίον των κατακτητών. Ήταν και δημιουργία θεσμών, διεκδίκηση εξουσίας, προσπάθεια οργάνωσης μιας διαφορετικής πολιτικής πραγματικότητας. Ταυτόχρονα, αποκαλύπτει πόσο γρήγορα η αντιστασιακή διοίκηση μπορούσε να μετατραπεί σε πεδίο σύγκρουσης για την επόμενη μέρα της Ελλάδας.
Η ιστορία της βρίσκεται στο μεταίχμιο ανάμεσα στην Κατοχή, την Απελευθέρωση και τον Εμφύλιο. Γι’ αυτό χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με ψυχραιμία. Η Εθνική Πολιτοφυλακή υπήρξε θεσμός της ΠΕΕΑ, υπηρεσία αστυνόμευσης των ελεγχόμενων από το ΕΑΜ περιοχών και ενεργός παράγοντας των Δεκεμβριανών. Δεν μπορεί να αποκοπεί ούτε από τον αντιστασιακό της χαρακτήρα ούτε από τη σύγκρουση εξουσίας στην οποία τελικά εντάχθηκε.