Ο Εθνικός Στρατός Απελευθερωτικής Προσπάθειας, γνωστός με τα αρχικά Ε.Σ.Α.Π., ανήκει στις λιγότερο γνωστές αντιστασιακές οργανώσεις της Κατοχής. Δεν απέκτησε τη φήμη των μεγάλων σχηματισμών της Εθνικής Αντίστασης, ούτε άφησε πίσω του πλούσιο δημόσιο αρχείο. Παρ’ όλα αυτά, η ύπαρξή του έχει σημασία, γιατί δείχνει πόσο πολυδιάσπαρτη και τοπικά ριζωμένη ήταν η αντίσταση στην κατεχόμενη Ελλάδα. Ο Ε.Σ.Α.Π. έδρασε στη δυτική Θεσσαλία, μια περιοχή με ιδιαίτερη σημασία στη διάρκεια της Κατοχής. Η Θεσσαλία δεν ήταν απλώς αγροτική ενδοχώρα. Ήταν χώρος επικοινωνίας ανάμεσα στη Στερεά Ελλάδα, την Ήπειρο και τη Μακεδονία, με ορεινούς όγκους που μπορούσαν να προσφέρουν καταφύγιο σε αντάρτικες ομάδες, αλλά και πεδινές περιοχές ζωτικές για τον ανεφοδιασμό. Σε τέτοιες περιοχές, ακόμη και μικρές οργανώσεις μπορούσαν να παίξουν ρόλο στην τοπική αντίσταση, στη στρατολόγηση, στην πληροφόρηση ή στη σύνδεση με μεγαλύτερα δίκτυα. Η οργάνωση ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1942 από τον ταγματάρχη Γεώργιο Κωστόπουλο. Η χρονική στιγμή δεν είναι τυχαία. Το 1942 ήταν η χρονιά κατά την οποία η ελληνική Αντίσταση άρχισε να περνά από τις πρώτες διάσπαρτες κινήσεις σε πιο οργανωμένες μορφές δράσης. Το ΕΑΜ είχε ήδη αρχίσει να εξαπλώνεται, ο ΕΛΑΣ έκανε τα πρώτα του βήματα ως ένοπλη δύναμη, ο ΕΔΕΣ συγκροτούσε παρουσία στην Ήπειρο, ενώ σε πολλές περιοχές εμφανίζονταν μικρότερες ομάδες με τοπική ή πολιτική αναφορά. Ο τίτλος «Εθνικός Στρατός Απελευθερωτικής Προσπάθειας» φανερώνει μια φιλοδοξία στρατιωτικής οργάνωσης και εθνικοαπελευθερωτικού χαρακτήρα. Σε αντίθεση με οργανώσεις που είχαν ξεκάθαρο κοινωνικό, πολιτικό ή κομματικό προσανατολισμό, ο Ε.Σ.Α.Π. παρουσιάζεται κυρίως ως στρατιωτική αντιστασιακή πρωτοβουλία. Η ίδρυσή του από αξιωματικό του στρατού εντάσσεται σε ένα ευρύτερο φαινόμενο της εποχής: πολλοί αξιωματικοί που δεν αποδέχθηκαν την Κατοχή προσπάθησαν να συγκροτήσουν δικές τους ένοπλες ή ημιένοπλες ομάδες, συχνά με βάση τις γνωριμίες, το κύρος και τις τοπικές τους διασυνδέσεις. Η δυτική Θεσσαλία προσφερόταν για τέτοιου είδους κινήσεις, αλλά ταυτόχρονα ήταν και πεδίο έντονου ανταγωνισμού. Η άνοδος μεγαλύτερων οργανώσεων, ιδίως του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, περιόρισε σταδιακά τον χώρο δράσης πολλών μικρών αντιστασιακών σχημάτων. Όσες οργανώσεις δεν διέθεταν μαζική βάση, σταθερό ανεφοδιασμό, πολιτική κάλυψη ή σύνδεση με ισχυρά δίκτυα, δυσκολεύονταν να επιβιώσουν ως αυτόνομες δυνάμεις. Πολλές απορροφήθηκαν, διαλύθηκαν ή έμειναν σε πολύ περιορισμένη εμβέλεια. Για τον Ε.Σ.Α.Π. τα διαθέσιμα στοιχεία είναι λίγα. Αυτό από μόνο του λέει κάτι για τη θέση του στην ιστορική μνήμη. Η Κατοχή γέννησε δεκάδες οργανώσεις, μεγάλες και μικρές. Κάποιες έγιναν σύμβολα. Άλλες χάθηκαν σχεδόν μέσα στις υποσημειώσεις της ιστορίας. Οι μικρότερες οργανώσεις συχνά δεν άφησαν εκτενή αρχεία, δεν είχαν ισχυρή μεταπολεμική εκπροσώπηση και δεν συνδέθηκαν με μεγάλα γεγονότα που θα τις κρατούσαν στη δημόσια συζήτηση. Ωστόσο, η μελέτη τους είναι χρήσιμη ακριβώς για αυτόν τον λόγο. Ο Ε.Σ.Α.Π. μας θυμίζει ότι η Εθνική Αντίσταση δεν ήταν μόνο οι μεγάλες οργανώσεις που κυριάρχησαν πολιτικά και στρατιωτικά. Ήταν και τοπικές πρωτοβουλίες, μικρά δίκτυα, αξιωματικοί, αγρότες, νέοι, παλιοί πολεμιστές και άνθρωποι που προσπάθησαν να οργανωθούν μέσα σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας. Στην αρχή της Κατοχής, κανείς δεν ήξερε ποια οργάνωση θα επικρατούσε, ποια θα αντέξει, ποια θα αποκτήσει συμμαχική στήριξη ή ποια θα χαθεί. Ο Εθνικός Στρατός Απελευθερωτικής Προσπάθειας ανήκει σε αυτή την κατηγορία των μικρών, σχεδόν ξεχασμένων αντιστασιακών οργανώσεων. Η σημασία του δεν βρίσκεται τόσο στην έκταση της δράσης του, όσο στο ότι αποτελεί ακόμη ένα κομμάτι του πολύπλοκου μωσαϊκού της Κατοχής. Η ύπαρξή του δείχνει ότι στη δυτική Θεσσαλία, όπως και σε πολλές άλλες περιοχές της χώρας, η ανάγκη για αντίσταση εκφράστηκε με πολλούς τρόπους και από διαφορετικές αφετηρίες. Μέσα από τέτοιες οργανώσεις βλέπουμε μια Ελλάδα που δεν οργανώθηκε μονομιάς γύρω από έναν μόνο πόλο. Βλέπουμε μια κοινωνία που δοκίμαζε μορφές αντίστασης, άλλοτε με επιτυχία και άλλοτε χωρίς διάρκεια. Ο Ε.Σ.Α.Π. μπορεί να μην έγινε μεγάλη δύναμη της Κατοχής, αλλά ανήκει στο ιστορικό φάσμα των ανθρώπων και των ομάδων που επιχείρησαν να απαντήσουν στην κατοχή με οργάνωση, δράση και εθνική απελευθερωτική προσπάθεια.
Διάρκεια άρθρου:
Λιγότερο απο 1 λεπτό
Λεπτά