Το Κοινό των Νησιωτών του Αιγαίου, γνωστό και ως Πολιτεία του Αιγαίου, είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία των ελληνικών εθνικών κινημάτων. Δεν ανήκει στην Αντίσταση της Κατοχής του 1941-44, αλλά σε μια παλαιότερη περίοδο, γύρω στα 1911-1912, όταν το Δωδεκανησιακό ζήτημα βρισκόταν σε κρίσιμη καμπή. Ήταν μια οργάνωση που σχηματίστηκε αρχικά μυστικά στα Δωδεκάνησα, με σκοπό την απελευθέρωση των νησιών από ξένες δυνάμεις και την ένωση με την Ελλάδα.
Η ιστορία της συνδέεται με μια εποχή μεγάλων ανακατατάξεων. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία υποχωρούσε σταδιακά, η Ιταλία είχε αρχίσει να επεκτείνει την επιρροή της στην Ανατολική Μεσόγειο και η Ελλάδα, υπό την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, προσπαθούσε να αξιοποιήσει τις διεθνείς συνθήκες για την προώθηση των εθνικών της διεκδικήσεων. Το Αιγαίο δεν ήταν απλώς γεωγραφικός χώρος. Ήταν πολιτικό πεδίο, στρατηγικός διάδρομος και σύμβολο ελληνικής συνέχειας.
Στις πρώτες διεργασίες για την κατάληψη των νησιών από ελληνικές δυνάμεις εμπλέκονταν η κυβέρνηση Βενιζέλου και ο υπουργός Εξωτερικών Λάμπρος Κορομηλάς. Σημαντικό ρόλο είχε και ο Ίων Δραγούμης, ο οποίος ασχολούνταν μυστικά με το Δωδεκανησιακό Ζήτημα και την προετοιμασία κινήσεων που θα επέτρεπαν στους Έλληνες των νησιών να αναλάβουν την εξουσία. Η υπόθεση δεν ήταν απλή. Τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ανάμεσα σε οθωμανική κυριαρχία, ιταλικές φιλοδοξίες και ελληνικές εθνικές προσδοκίες.
Τον Μάιο του 1912, η Ιταλία κατέλαβε την Αστυπάλαια, τη Ρόδο και άλλα νησιά των Δωδεκανήσων, μετά από μικρή αντίσταση των Οθωμανών. Στην αρχή, οι Ιταλοί εμφανίστηκαν φιλικοί προς τους Έλληνες κατοίκους. Αυτό δημιούργησε την εντύπωση ότι η ιταλική παρουσία θα μπορούσε ίσως να λειτουργήσει ως μεταβατικό στάδιο προς την ένωση με την Ελλάδα. Οι ελληνικοί πληθυσμοί των νησιών άρχισαν να εκδηλώνουν ανοιχτά την επιθυμία τους για ένωση.
Σε αυτό το κλίμα οργανώθηκε μια καθοριστική συγκέντρωση στην Ιερά Μονή της Πάτμου στις πρώτες ημέρες του Ιουνίου 1912. Εκεί μεταφέρθηκαν σύνεδροι από διάφορα νησιά με το ατμόπλοιο «Πατρίς», ενώ παρευρέθηκαν και πολιτικοί εκπρόσωποι από την Ελλάδα. Η Πάτμος έγινε για λίγο το πολιτικό κέντρο ενός νησιωτικού εγχειρήματος που φιλοδοξούσε να εκφράσει συλλογικά τους ελληνικούς πληθυσμούς του Αιγαίου.
Στις 4 Ιουνίου 1912, το Κοινό των Νησιωτών του Αιγαίου εξέδωσε διακήρυξη με την οποία ανακήρυσσε την «Αυτονομία των απελευθερωθεισών Νήσων» και ονόμαζε το νέο σχήμα «Πολιτεία του Αιγαίου». Η διακήρυξη αυτή ήταν μια τολμηρή πολιτική πράξη. Δεν επρόκειτο απλώς για διαμαρτυρία ή αίτημα. Ήταν προσπάθεια συγκρότησης αυτόνομης πολιτικής οντότητας, με τελικό στόχο την ένωση με την Ελλάδα.
Η Πολιτεία του Αιγαίου όρισε ως σημαία την κυανή με λευκό σταυρό και ως έμβλημα τον Απόλλωνα Ήλιο. Η επιλογή του Απόλλωνα είχε έντονο συμβολισμό, ιδιαίτερα λόγω της σύνδεσης του θεού με τη Ρόδο και την ηλιακή παράδοση του νησιού. Το εγχείρημα είχε ακόμη και δικά του γραμματόσημα, με την κεφαλή του Απόλλωνα-Ηλίου και την επιγραφή «Κοινόν Νησιωτών». Τα γραμματόσημα χρησιμοποιήθηκαν κυρίως στην Κάλυμνο και σε μικρότερη κλίμακα αλλού, δείχνοντας ότι η κίνηση προσπάθησε να αποκτήσει όχι μόνο πολιτικό, αλλά και διοικητικό χαρακτήρα.
Τη διακήρυξη υπέγραψαν πληρεξούσιοι από πολλά νησιά: την Κάσο, τη Ρόδο, τη Λέρο, την Κάρπαθο, τη Σύμη, την Κω, την Πάτμο, τη Χάλκη, την Τήλο, την Κάλυμνο και τη Νίσυρο. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι δεν επρόκειτο για τοπική πρωτοβουλία ενός μόνο νησιού, αλλά για ευρύτερη νησιωτική προσπάθεια. Στα νησιά συστάθηκαν «Λαϊκές Επιτροπές», ενώ ως κέντρο των επιχειρήσεων ορίστηκε η Μητρόπολη της Ρόδου. Από την Ελλάδα στάλθηκαν όπλα, με την επίσημη δικαιολογία ότι θα χρησιμοποιούνταν για άμυνα σε περίπτωση οθωμανικής επίθεσης.
Η αντίδραση των Ιταλών δεν άργησε. Ο Ιταλός στρατιωτικός διοικητής Ιωάννης Αμέλιο αρνήθηκε να παραλάβει τη διακήρυξη του Κοινού και διέταξε να οδηγηθούν στην Αστυνομία ο Θεμιστοκλής Σοφούλης και ο Σταύρος Λιάτης, που είχαν συμμετάσχει στη συγκέντρωση της Πάτμου. Οι δύο άνδρες εξήγησαν ότι η διακήρυξη δεν είχε επαναστατικό χαρακτήρα και δεν στρεφόταν κατά της Ιταλίας, με αποτέλεσμα να αφεθούν ελεύθεροι. Παρ’ όλα αυτά, το μήνυμα είχε δοθεί: η Ιταλία δεν ήταν διατεθειμένη να επιτρέψει εύκολα την αυτοδιάθεση των νησιών.
Η διακήρυξη έγινε γνωστή σε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και δημοσιεύθηκε στον Τύπο. Όμως από εκείνο το σημείο η στάση των Ιταλικών αρχών άλλαξε. Η αρχική φιλικότητα προς τους Έλληνες κατοίκους έδωσε τη θέση της σε μια πιο σκληρή πολιτική, καθώς έγινε φανερό ότι η Ιταλία δεν σκόπευε να αποχωρήσει σύντομα από τα Δωδεκάνησα. Η επιθυμία της για μόνιμη κατοχή εκδηλώθηκε όλο και πιο καθαρά.
Το Κοινό των Νησιωτών του Αιγαίου είναι σημαντικό γιατί δείχνει πως οι Δωδεκανήσιοι δεν υπήρξαν παθητικοί θεατές των διεθνών εξελίξεων. Προσπάθησαν να οργανωθούν, να διακηρύξουν πολιτική βούληση και να προωθήσουν την ένωση με την Ελλάδα. Η «Πολιτεία του Αιγαίου» δεν μακροημέρευσε ως πολιτική πραγματικότητα, όμως αποτελεί μια εντυπωσιακή στιγμή αυτοοργάνωσης του ελληνισμού των νησιών.
Η ιστορία αυτή θυμίζει ότι η ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα, που τελικά πραγματοποιήθηκε πολύ αργότερα, το 1947, δεν ήταν ξαφνικό γεγονός. Ήταν αποτέλεσμα μακράς ιστορικής επιθυμίας, αγώνων, διπλωματίας και αποτυχημένων προσπαθειών. Το Κοινό των Νησιωτών του Αιγαίου ήταν μία από τις πρώτες και πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτής της επιθυμίας: μια μικρή, θαρραλέα νησιωτική πολιτεία που γεννήθηκε μέσα στις αναταράξεις του 1912 και κράτησε ζωντανό το αίτημα της Ένωσης.